श्रीकृष्णकी आह्लादिनी शक्ति राधारानीसित बिन्तीभाव

अनन्त जन्मदेखि सँगै छन् मैले गरेका पापकर्महरु
दुरगतिको श्रेय मलाई जान्छ, जिम्मेवार छैनन् कोही अरु
स्वार्थी संसार किन रुच्यो, रमाउँथेँ राधाको भजनमा बरु
पार लगाऊ राधा आऊ ….अल मलिएँ मैले के गरुँ
भन न के गरुँ

भावार्थ: जीवात्मा केवल एक जन्मको परिणाम होइन, उसले अनगिन्ती जन्महरू भोगेको हुन्छ। ती जन्महरूमा गरेका पाप, कमजोरी र गलत कर्महरूले आत्मालाई बाँधेर राख्छन्। पंक्तिकारले यहाँ स्वीकार गर्छन् कि आफूले विगतका जन्महरूमा गरेका कर्महरू आज पनि जीवनसँगै बोझ बनेर रहेका छन्।धेरैजसो मानिसले आफ्नो दुःख, असफलता वा पतनका लागि अरूलाई दोष दिन्छन्। तर पंक्तिकारले त्यसो गर्दैनन्। उनी स्पष्ट भन्छन्—मेरो जीवनमा आएको दुःख र दुरगतिको कारण म स्वयं नै हुँ। यो स्वीकारोक्ति आध्यात्मिक दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण छ, किनकि आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्ने व्यक्तिमा परिवर्तनको सम्भावना सुरु हुन्छ।भावकारले सोचिरहेका छन्—किन मैले स्वार्थ, लोभ र मोहले भरिएको संसारलाई रोजेँ? किन मैले आध्यात्मिक मार्गलाई छोडेर सांसारिक आकर्षणमा रमाएँ? उनी भन्छन् कि यदि मैले राधाको नामस्मरण र भजनमा जीवन बिताएको भए, सायद आज आत्मिक शान्ति र आनन्द पाउन सक्थेँ।संसारलाई प्रायः “मायासागर” भनिन्छ—जहाँ मोह, लोभ, वासना र भ्रमले मानिसलाई डुबाइरहेका हुन्छन्। भावकार आफूलाई त्यही महासागरमा डुबिरहेको अनुभूति गर्छन् र राधालाई उद्धारकर्ताको रूपमा पुकार्छन्। “अब म के गरूँ?” भन्ने प्रश्न वास्तवमा मार्गदर्शनको खोज हो।जब मानिस आफ्नै बुद्धि र शक्तिले समस्या समाधान गर्न असक्षम हुन्छ, तब ऊ दिव्य शक्तिसँग मार्ग माग्छ। भावकार राधासँग प्रार्थना गर्दै भन्छन्—मलाई मार्ग देखाऊ, म के गरूँ भनेर बताऊ।

घरगृहस्थि मलाई फापेन, वृन्दावन जाने आँटै आएन
भजनमा चंचल मन लागेन, मेरो चेतना कहिलै जागेन
न सन्त पाएँ, न राधाकृपा, कुसङगले रुवायो धुरु धुरु
पार लगाऊ राधा आऊ ….अल मलिएँ मैले के गरुँ
भन न के गरुँ

भावार्थ: भावकार भन्छन्—गृहस्थ जीवन, यसको जिम्मेवारी, मोह र जटिलताले आत्मालाई शान्ति दिन सकेन। तर त्यही बेला आध्यात्मिक मार्गमा पूर्ण रूपमा लाग्ने साहस पनि जागेन।
यहाँ “वृन्दावन” केवल भौगोलिक स्थान मात्र होइन, भगवानप्रति पूर्ण समर्पण, भक्ति र दिव्य प्रेमको प्रतीक हो। कवि स्वीकार गर्छन् कि सांसारिक जीवनले सन्तोष दिएन, तर आध्यात्मिक मार्गमा पूर्ण रूपमा कदम चाल्ने साहस पनि भएन। मानव मन अत्यन्त चञ्चल हुन्छ। जबसम्म मन स्थिर हुँदैन, भजन, ध्यान वा आध्यात्मिक साधनामा गहिरो आनन्द पाउन सकिँदैन। भावकारले यहाँ स्वीकार गर्छन् कि आफ्नो मन भजनमा स्थिर हुन सकेन।
“मेरो चेतना कहिल्यै जागेन” भन्ने भावले देखाउँछ कि जीवन धेरै समयसम्म अज्ञान र सांसारिक आकर्षणमै बित्यो, आत्मिक जागरण हुन सकेन।आध्यात्मिक जीवनमा सत्सङ्ग—सन्त र साधुहरूको संगत—अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। सही मार्गदर्शन नपाउँदा मानिस भौतिक मोहमा अझै फस्न सक्छ।
भावकारले भन्छन् कि जीवनमा सन्तहरूको संगत भेटिएन र राधाको कृपा पनि प्राप्त भएन। बरु कुसङ्ग—खराब संगत—का कारण जीवनमा दुःख, पछुतो र पीडा मात्र बढ्दै गयो।संसारलाई प्रायः “मायासागर” भनिन्छ, जहाँ मानिस मोह, लोभ र भ्रममा डुबिरहेको हुन्छ। भावकारले आफूलाई त्यही महासागरमा अल्झिएको अनुभव गर्छन् र राधालाई उद्धारकर्ताको रूपमा पुकार्दै भन्छन्—मलाई पार लगाऊ, मलाई मार्ग देखाऊ।जब मानिस आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्छ, तब ऊ दिव्य शक्तिसँग मार्गदर्शन माग्छ। पंक्तिकारले राधासँग विनम्रतापूर्वक प्रार्थना गर्छन्—मलाई सही मार्ग देखाऊ, अब म के गरूँ भनेर बताऊ।

सबैको हृदयमा तिमी बस्छौ रे, मनका कुराहरु सुन्छौ रे
भक्तहरुको परीक्षा लिन्छउ रे, परीक्षा सफल भए कृपा गरछउ रे
म सफल हुन्न परीक्षामा, अयोग्य छु मायासागर कसरी तरुँ
पार लगाऊ राधा आऊ ….अलमलिएँ मैले के गरुँ
भन न के गरुँ

भावार्थ: यसमा परम दिव्य शक्तिको सर्वव्यापकताको विश्वास व्यक्त गरिएको छ। वैदिक दर्शनअनुसार भगवान प्रत्येक जीवको हृदयमा परमात्मा रूपमा वास गर्छन्। त्यसैले भक्तको मनमा उठ्ने पीडा, आशा, प्रार्थना र भावनाहरू भगवानले अवश्य सुन्छन् भन्ने गहिरो विश्वास यहाँ प्रकट हुन्छ। पंक्तिकारले राधालाई सम्बोधन गर्दै भन्छन्—तिमी सबैको हृदयमा बस्छौ, त्यसैले मेरो मनको वेदना पनि अवश्य बुझ्छौ।आध्यात्मिक परम्परामा एक विश्वास छ—भगवानले आफ्ना भक्तहरूको श्रद्धा, धैर्य र समर्पणको परीक्षा लिनुहुन्छ। कहिलेकाहीँ जीवनमा आउने दुःख, कठिनाइ र संघर्षलाई पनि त्यही परीक्षाको रूपमा बुझिन्छ। जब भक्तले ती परीक्षाहरू धैर्य र विश्वासका साथ पार गर्छ, तब भगवानको विशेष कृपा प्राप्त हुन्छ भन्ने भावना यहाँ व्यक्त गरिएको छ। यो अत्यन्त विनम्र आत्मस्वीकृति हो। पंक्तिकारले आफूलाई कमजोर ठान्दै भन्छन्—म त ती परीक्षाहरूमा सफल हुन सक्दिनँ। संसारलाई यहाँ “मायासागर” भनिएको छ, जहाँ मोह, लोभ, वासना र भ्रमले मानिसलाई डुबाइरहेका हुन्छन्। आफूलाई अयोग्य ठान्दै कवि प्रश्न गर्छन्—यस्तो विशाल मायासागर म कसरी पार गर्न सक्छु? यहाँ पंक्तिकारको गहिरो पुकार सुनिन्छ। संसारको जालमा अल्झिएको आत्माले अब आफ्नै शक्तिमा भरोसा गर्न सक्दैन। त्यसैले उनी राधालाई पुकार्दै भन्छन्—तिमी नै मलाई यो मायासागरबाट पार लगाऊ। यो पूर्ण समर्पणको भाव हो, जहाँ आत्माले दिव्य कृपामै आफ्नो उद्धार देख्छ।जब मानिस आफ्नै बुद्धि र शक्तिले समस्या समाधान गर्न सक्दैन, तब ऊ भगवानसँग मार्ग माग्छ। पंक्तिकारले राधासँग भन्छन्—मलाई सही बाटो देखाऊ, म के गरूँ भनेर बताऊ।

हजार वर्षको उमेरले पुग्दैन, म पापीको कर्म माथि उठदैन
घमण्ड अति छ सिर नुगदैन, लोभको सागर सजिलै सुक्दैन
घोप्टिएको बरतन हुँ म, भक्ति रसले हृदय कसरी भरुँ
पार लगाऊ राधा आऊ ….अलमलिएँ मैले के गरुँ
भन न के गरुँ

भावार्थ: यसमा पंक्तिकारले कर्मको गहिरो प्रभावलाई व्यक्त गरेका छन्। उनले आफूले गरेका पापकर्म यति धेरै छन् भन्ने अनुभूति गरेका छन् कि यदि हजार वर्षको आयु पनि पाए भने ती कर्महरूबाट माथि उठ्न गाह्रो हुन्छ जस्तो लाग्छ।
यसले एउटा गहिरो पश्चात्तापको भाव देखाउँछ—कि जीवनमा गरेका गलत कर्महरूको बोझ अत्यन्त भारी छ।यहाँ पंक्तिकारले मानवीय कमजोरीहरूलाई स्वीकार गरेका छन्।
घमण्ड (अहंकार) यति धेरै छ कि मानिसलाई झुक्न र नम्र बन्न गाह्रो हुन्छ। त्यस्तै लोभ पनि विशाल सागरजस्तै हुन्छ—जति पायो त्यति अझ चाहिने। त्यसैले यो सागर सजिलै सुक्दैन।
यस पंक्तिले देखाउँछ कि अहंकार र लोभ नै आध्यात्मिक प्रगतिको सबैभन्दा ठूलो बाधा हुन्। जसरी घोप्टो पारी राखिएको भाँडामा शरीरलाई पोषण दिने कुनै पनि खाने कुरा भण्डारण गर्न मिल्दैन, त्यसैगरि काम, क्रोध, लोभ मोह, मदमत्सरले ग्रसित हृदयमा आत्मालाई चाहिने भक्तिरस राख्न नमिलेको होला भन्ने पंक्तिकारले अनुमान लगाएका छन् । आफ्नो अपात्रता र अलमलको अवस्थालाई स्वीकार गर्दै भावकारले अनन्त ब्रह्माण्डकी स्वामिनी राधालाई मार्गदर्शन गरिदिन पुकारेका छन् ।

बेहोशीमै अनन्त जन्म बित्यो, कामवासनाले मलाई जित्यो
बल्दैन क्या हो ग्यानको दियो, संसारमै सुख छ भरोसा थियो
राधाको आश्रय लिने यात्रा यै जनममा गर्न पाऊँ शुरु
पार लगाऊ राधा आऊ ….अल मलिएँ मैले के गरुँ
भन न के गरुँ

भावार्थ: कामवासनाले आफ्नो अधिनमा राखेकाले नश्वर संसारमा मन हराएको (गुमनाम) छ । झुटो संसारलाई सुख (आनन्द) प्राप्तिको आधार मान्दै अनन्त जन्म बिताएकाले यो जनममा पनि सत्यज्ञान नपाउने हो कि भन्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन् पंक्तिकारले । भावकारले कम्तिमा यही मनुष्यचोलामा राधाको शरणमा लाग्न सकूँ भन्दै आफ्नो प्रबल इच्छा प्रकट गरेका छन् । सधैँ दोधारमा पर्ने गरेको स्वीकार गर्दै भावकारले राधासँग भवसागरदेखि पार लगाइदिन सहयोगको याचना गरेका छन् ।