सम्पादकीय

लोकसारथि, माघ १५ । एक समय गरिबको भान्सामा सीमित, उपेक्षित मानिने कोदो अहिले स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले उच्च महत्त्वको खाद्यबाली बनेको छ। परम्परागत रूपमा पहाडी भेगमा मात्र सीमित यो बालीले हाल नेपालको चौथो मुख्य अन्नबालीको स्थान पाएको छ। मधुमेह, मुटु रोग, र क्यान्सरजस्ता जटिल स्वास्थ्य समस्याबाट बचाउन उपयोगी मानिने कोदोले अहिले सहरी क्षेत्रका महँगा होटलदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म आफ्नो प्रभाव जमाउन सफल भएको छ।

कोदोलाई गरिबको परिकार मानिन्थ्यो

अढाई दशकअघि कोदो, मकै, फापर, र आलु हिमाली र पहाडी भेगका मुख्य खाद्यान्न थिए। कोदो विशेषगरी सुक्खा र कम मलिलो जमिनमा सजिलै उत्पादन गर्न सकिने भएकाले यसलाई गरिबहरूको अन्न भनेर व्याख्या गरिन्थ्यो। धान र चामलजस्ता ‘मूल्यवान’ अन्न नपाउने समुदायले कोदो र मकैको ढिँडो, रोटी, र लिटोलाई मुख्य खानाका रूपमा प्रयोग गर्थे।

समयको क्रममा परम्परागत सोच र मान्यता परिवर्तन भयो। आज कोदोका स्वास्थ्य लाभका कारण यसको मागमा ठूलो वृद्धि भएको छ। सहरी क्षेत्रमा कोदोका परिकार महँगा र ‘अर्गानिक’ खानाको रूपमा स्थापित भएका छन्।

स्वास्थ्यका लागि लाभदायक

कोदोमा आइरन, नियासिन, ट्यानिन, क्याल्सियमजस्ता पोषकतत्व प्रशस्त पाइन्छ। यसले क्यान्सरको जोखिम कम गर्नेदेखि लिएर पाचन प्रणालीमा सुधार ल्याउने, विषाक्तता हटाउने, र मांसपेशीका समस्याहरूलाई कम गर्ने काम गर्छ। साथै, कोदो मधुमेहका बिरामीहरूका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ।

स्वास्थ्य लाभकै कारण डाक्टरहरूले कोदोको सेवन गर्न सुझाव दिने गरेका छन्। “पहिले कोदो खान अपहेलित गरिन्थ्यो। अहिले भने मानिसहरू पैसा तिर्दै अर्गानिक कोदो खोज्न थालेका छन्,” एक कृषि विज्ञले बताए।

कोदोको पुनर्जागरण

आज काठमाडौंको ठूला होटल तथा रेस्टुरेन्टहरूले कोदोबाट बनेका ढिँडो, रोटी, केक, बिस्कुटजस्ता परिकार पर्यटक र स्वास्थ्यप्रेमीहरूको रोजाइमा पस्किरहेका छन्। पोखराका केही होटलहरूले ‘यहाँ कोदोको ढिँडो पाइन्छ’ भनेर विशेष प्रचार गर्न थालेका छन्।

यो प्रवृत्तिले कोदोको महत्त्वलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। हिजो ‘गरिबको परिकार’ मानिने कोदो अहिले उच्च वर्गका खानामा समावेश भएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानाकर्षण

विदेशी पर्यटकले समेत कोदो र मकैजस्ता परम्परागत खाद्य पदार्थलाई रुचाउन थालेका छन्। उदाहरणका रूपमा, नेपाली भुटेको मकैलाई विदेशीहरूले ‘कन्फ्लेक्स’को रूपमा विकास गरी विश्व बजारमा स्थापित गरेका छन्।

पहाडी क्षेत्रका मौलिकता विस्थापनले स्वास्थ्यमा असर

देखासिकीको प्रभावमा परेर मौलिकतालाई पन्छ्याउने प्रवृत्तिले पहाडी क्षेत्रका नेपालीहरूमा स्वास्थ्य समस्या बढ्न थालेको छ। पहाडका जनताले आफ्नो परम्परागत खाद्य संस्कार परिवर्तन गर्दै तराईजस्तो बन्ने प्रयास गरेपछि यो समस्या थप चर्किएको हो।

ढिँडो छोडेर भात रोज्न थालेपछि समस्या

लगभग पाँच दशकअघि पहाडी क्षेत्रका नेपालीहरूको मुख्य खाद्य पदार्थ कोदो र मकैबाट बनेका परिकार, विशेषगरी ढिँडो, थियो। यी परिकारहरूले उनीहरूको स्वास्थ्यलाई सन्तुलित राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। तर, समयसँगै भातको प्रचलन बढ्दै जाँदा परम्परागत खानाको स्थान घट्न थाल्यो।

विशेषगरी पहाडी क्षेत्रमा ढिँडोको सट्टा भातलाई प्राथमिकता दिन थालिएपछि आज ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेपालीहरू मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु रोगजस्ता स्वास्थ्य समस्याहरूको चपेटामा परेका छन्।

मौलिकता विस्थापनको नतिजा

खाद्य विज्ञहरूको भनाइमा, पहाडी भेगको भूगोल र वातावरणका आधारमा त्यहाँका परम्परागत अन्नबाली, जस्तै कोदो र मकै, नै स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त थिए। “तराइको जीवनशैली अपनाउन खोज्ने र भातमुखी संस्कृतिमा जाँदा मौलिक परिकार र पोषणतत्वलाई नजरअन्दाज गरियो,” एक स्थानीय कृषिविद् बताउँछन्।

ढिँडोको महत्वलाई पुनर्जीवित गर्न जरुरी

विशेषज्ञहरूका अनुसार, कोदो र मकैबाट बनेका परिकार, विशेषगरी ढिँडो, नेपालीहरूको सन्तुलित आहारका लागि अझै महत्त्वपूर्ण छन्। कोदोमा पाइने पोषणतत्वले मधुमेह, मोटोपन, र पाचन समस्यालाई कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

अझै पनि समयमै चेतना फैलाएर परम्परागत खाद्य संस्कृति जोगाउने र ढिँडोजस्ता परिकारको महत्त्व बढाउनेतर्फ ध्यान दिन सकियो भने पहाडी क्षेत्रका जनताको स्वास्थ्य र मौलिकतालाई जोगाउन सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ।

कोदोलाई खाद्य सुरक्षाका दृष्टिकोणले अझै महत्त्वपूर्ण बनाउन आवश्यक छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार, स्थानीय तहदेखि राष्ट्रव्यापी रूपमा कोदो खेती र यसको उपयोगिताबारे जनचेतना फैलाउन सकियो भने यसले खाद्य सुरक्षामा ठोस योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

निष्कर्ष

देखासिकीको असरले पहाडी क्षेत्रको परम्परागत मौलिकता हराउन थालेको छ। तर, ढिलो भइसकेको छैन। ढिँडो र परम्परागत परिकारलाई पुनः प्राथमिकतामा राख्न सकेमा स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन सकिने र खाद्य सुरक्षामा समेत योगदान पुर्‍याउन सकिनेछ।

कोदोले अहिलेको स्वास्थ्य-केन्द्रित जीवनशैलीमा आफ्नो महत्त्व स्थापित गरेको छ। गरिबको भान्साबाट सुरु भएको यो बाली आज अमृतसरह मानिँदैछ। समयमै यसको महत्त्व बुझेर उत्पादन र उपभोगलाई प्रोत्साहन गर्न सकियो भने कोदोलाई ‘नेपाली सुपरफुड’को रूपमा विश्वव्यापी बनाउने सम्भावना छ।