आजको समय सामाजिक, भावनात्मक र आध्यात्मिक दृष्टिले एक गहिरो संक्रमणको काल हो। प्राविधिक विकासले मानिसलाई संसारसँग त जोडिदिएको छ, तर आफ्नो आत्मासँग भने टाढा बनाइदिएको छ। युवापुस्ताले प्रेम खोजिरहेका छन् — शान्ति, आनन्द, समर्पण र स्थायित्वको अनुभूति गर्न। तर विडम्बना के छ भने उनीहरू प्रेम होइन, मायाको जालमा फँसिरहेका छन्। त्यसैले आजको सन्दर्भमा, प्रेम र मायाबीचको मूल भिन्नता बुझ्न अत्यन्त आवश्यक छ।

प्रेम — आत्माको शुद्ध सम्बन्ध

प्रेम निस्वार्थ हुन्छ। यसले शरीर, रूप, अवस्था, समय, स्थिति कुनै पनि सर्तहरू राख्दैन। प्रेम आत्माबाट आत्मासम्मको यात्रा हो, जसमा इच्छाहरू छैनन्, केवल समर्पण, श्रद्धा र स्थायित्व छ। श्रीकृष्ण र श्रीराधाको सम्बन्ध त्यसैको दिव्यतम उदाहरण हो। जब भगवान श्रीकृष्णले आफ्नै अधुरोपनलाई अनुभूत गरे, तब त्यो अधुरोपनबाट उत्पन्न भएको पूर्णताको रूप थिइन् — श्रीराधा। यो सम्बन्ध शरीरगत थिएन, आत्मगत थियो। त्यसैले नै ‘राधा’ नाम मोक्षको द्वार बन्यो।

प्रेमानन्द महाराज भन्नुहुन्छ, “जसले राधा नाम उच्चारण गर्छ, ऊ श्रीकृष्णलाई अति प्रिय हुन्छ। श्रीकृष्ण महजब वा सम्प्रदाय होइन, यो त अनन्त ब्रह्माण्ड, अनन्त सृष्टि, अनन्त प्राणी र कणकणको आधार हो ।” राधा नामको जापले मनलाई भ्रमबाट निकाली श्रद्धा र भक्ति मार्गमा स्थिर गराउँछ। यसरी प्रेम आत्माको स्वाभाविक गुण हो — यो अनन्त छ, अमर छ, शुद्ध छ। प्रेम सबैलाई चाहिएको छ । राधा नाम प्रेमसँग सम्बन्ध राख्दछ । राधानामको सम्बन्ध कुनै पनि सम्प्रदाय, पन्थ, संस्कृति वा देशविशेषसँग छैन । यो सनातन हो । त्यसैले प्रेम चाहने जो कोहीले उच्चारण वा जाप गर्न सक्छ । 

माया — भ्रमको प्रतिफल

युवायुवतीहरूले आजकल जसलाई ‘माया’ भन्छन्, त्यो वस्तुतः शारीरिक आकर्षण र इच्छाको परिणाम हो। माया आश्रित हुन्छ — रूपमा, यौनप्रेरणामा, अपेक्षामा। जहाँ आकर्षण केन्द्रित छ, त्यहाँ माया हुन्छ। तर आकर्षणको आयु कम हुन्छ। जब सम्म रूप छ, जवानी छ, तबसम्म माया पनि हुन्छ। जस्तोसुकै सुन्दर शरीर किन नहोस्, एक दिन त्यो वृद्ध हुनेछ, रोगी हुनेछ, कुरूप हुनेछ। अनि? माया पनि समाप्त हुन्छ। यही कारण माया कहिल्यै स्थायी हुन सक्दैन। जे होइन (छैन) त्यसलाई हो (छ) भन्ने र जे हो (छ) त्यसलाई होइन (छैन) भनेर पहिचान दिलाउने नकारात्मक शक्ति हो माया ।

भगवान बुद्धले पनि स्पष्ट भनेका छन्,

“जहाँ अपेक्षा हुन्छ, त्यहाँ दुःख अनिवार्य हुन्छ।”

मायामा समर्पण होइन, स्वार्थ हुन्छ। अनि स्वार्थबाट प्रारम्भ हुन्छ — दुःख, जलन, प्रतिस्पर्धा, क्रोध, वासना, मोह।

श्रीमद्भगवद्गीता — प्रेम र माया बीचको मार्गदर्शक

गीता भन्नु आत्मचिन्तनको सर्वोच्च ग्रन्थ हो। भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यही भनी सिकाउँछन् :

श्लोक २.६२–६३:

“ध्यानात् विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥”

(अर्थ: विषयवस्तुमा ध्यान गर्दा सङ्ग (आसक्ति) हुन्छ, सङ्गबाट कामना, कामनाबाट क्रोध, क्रोधबाट मोह, मोहबाट स्मृतिभ्रंश, स्मृतिभ्रंशबाट बुद्धिनाश अनि अन्ततः जीवनको पतन।)

आजको माया पनि यही चक्रको परिणाम हो — आकर्षणबाट सुरु भई पतनमा समापन हुने।

तर प्रेम? प्रेम भने ‘बुद्धियोग’ हो — आत्मालाई आत्मासँग जोड्ने, जीवनलाई भगवद्भावनामा समर्पित गर्ने।

श्लोक १२.१३–१४:

“अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥”
(जो सबैप्रति द्वेषरहित, मैत्रीभावयुक्त, करुणाशील, अहंकाररहित र समता भावले युक्त हुन्छ, ऊ नै भगवत्प्रिय भक्त हो।)

युवाहरुलाई प्रेरणा — प्रेमको मार्गमा लागौं

प्रिय युवाशक्ति,
तपाईंहरूमा साहस छ, सृजनशीलता छ, जीवनलाई रूपान्तरण गर्ने शक्ति छ। तर यस्ता अमूल्य सम्पत्तिहरूलाई माया रूपी भ्रममा नष्ट नगरौं। माया सधैं अपेक्षा गर्छ — प्रेम सधैं दिने गर्छ। माया शरीरसँग बन्धिन्छ — प्रेम आत्मासँग। माया अन्त्य हुन्छ — प्रेम अनन्त हुन्छ। मायाले ब्रह्मचर्यलाई नाश गर्छ जबकि प्रेमले यसको सदैव रक्षा गर्छ । मायाले भगवद् चिन्तनदेखि टाढा लैजान्छ,तर प्रेमले भगवद्चिन्तनलाई प्रगाढ बनाउँछ । केटा र केटीको सम्बन्ध ब्रेक अप हुनु, पतिपत्नी (Husband-Wife)  बीचमा डिभोर्स हुनु पनि मायाकै प्रतिफल हो । प्रेम हुँदो हो भने त दुःखानुमूतिबाट कोही गुज्रनुनै पर्दैनथ्यो ।

आत्मचिन्तनका पाँच बिन्दु:

१. राधा नामको जाप गरौं — मन शान्त हुन्छ, माया टाढा हुन्छ।
२. समर्पण सिकौं, स्वार्थ होइन।
३. सत्संगमा जाऔं, भक्ति साहित्य पढौं।
4. मायाको तृष्णाबाट होइन, प्रेमको निर्मलताबाट सम्बन्ध बनाऔं।
5. श्रीकृष्ण र राधाको प्रेमलाई जीवनशैली बनाऔं।

निष्कर्ष:

माया भ्रम हो — प्रेम साक्षात्कार। माया कर्मबन्धन हो — प्रेम मोक्षद्वार।
आज युवा यदि मायालाई प्रेम ठानेर जीवन बिताउँछन् भने उनीहरू भ्रममा छन्।
राधारानीको नाममा समर्पित भए प्रेम मिल्दछ, प्रेममा श्रीकृष्ण मिल्दछन्, अनि कृष्णमा मोक्ष स्वतः प्राप्त हुन्छ। माया र प्रेम बिच विद्यमान अन्तरको जसलाई ज्ञान छ उसले म तिमीलाई माया गर्छु भन्दैन, प्रेम गर्छु भन्छ । मायामा व्यक्तिको चरित्र प्रदूषित हुन्छ । प्रेमले चरित्रलाई शुद्ध राख्दछ ।

हामी सबै यही कामना गरौं —
युवायुवतीहरू माया होइन, प्रेमको बाटो अँगालून्। प्रेम, जसले आत्मालाई जागृत पार्दछ, मानव जन्मलाई सार्थक बनाउँछ।