– लोकसारथि संवाददाता, काठमाडौं ।

हाम्रो जीवनमा प्रसाद शब्दको प्रयोग सधैं एक निश्चित धार्मिक अनुष्ठानको परिधिभित्र मात्र सीमित देखिन्छ—पूजाआजामा अर्पण गरिएका फलफूल, मिठाइ, खिर, रोटी, हलुवा आदिको रूपमा। तर, वास्तवमा प्रसादको मर्म त्यो होइन। यो केवल एक धार्मिक परम्परा होइन, यो स्वयं भगवद्कृपाको मूर्त प्रतिरूप हो। प्रसाद भन्नाले केवल केही खानेकुरा होइन, बरु त्यो सम्पूर्ण दिव्य अनुभूति हो, जुन परमात्माको कृपाले जीवनमा प्रकट हुन्छ। निर्दाेष पशुपंछीको बली चढाएर तिनको भक्षण गर्नु प्रसाद होइन, महापाप हो । उनै परमात्मा जगदम्बाका रुपमा छन् । जगदम्बा अर्थात् जगतकी माता । जगदम्बा प्रसन्न हुन्छिन् भन्दै बली चढाउनेहरुले बुझून् कि आफ्नै सन्तानको इहलीला समाप्त पारेर अनि विधिको विधानलाई बाधित बनाएर कसरी जगदम्बा प्रसन्न होलिन् ? यो एक भ्रम मात्र हो । यो भ्रमको अन्त्य हुनु पनि भगवानकै प्रसाद हो ।

जीवनमा प्रसादको रहस्य

‘प्रसाद’ भन्नाले संस्कृतमा “कृपा”, “शान्ति”, वा “प्रसन्नता” जनाइन्छ। जब मानिसको जीवनमा परमात्माको कृपा अवतरित हुन्छ, त्यो जीवन स्वयं प्रसादमय हुन्छ। हामी सारा जीवन खान, लाउन, कमाउन, पद–प्रतिष्ठा कमाउन खर्चिन्छौं, तर सोचौं—यी सबै कुरा कसरी सम्भव भएका हुन्? यो चेतना, यो शरीर, यो बुद्धि—सबै के हुन्? यी सबै परमात्माको अतीन्द्रिय प्रसाद नै हुन्।

भिन्न दृष्टिकोणको कारण

साधुसन्तहरु जीवनलाई भोग होइन, योगको माध्यम मान्दछन्। उनीहरूका लागि जीवन एक तीर्थ हो—जहाँ प्रत्येक क्षणलाई भगवद्स्मरणको माध्यम बनाइन्छ। यिनको दृष्टिकोण सधैं आत्मस्वरूपमा केन्द्रित हुन्छ, जबकि सामान्य व्यक्ति शरीर र संसारमा केन्द्रित हुन्छ। यही दृष्टिकोणको भिन्नताले मानव जातिलाई दुई खालमा विभाजित गर्छ—एकथरी चेतनायुक्त आत्मजागृत, अर्का थरी चेतनाशून्य, मोहको निद्रामा लिप्त।

भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ:

“प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते॥”
(भगवद्गीता 2.65)

भावार्थ:
जब आत्मा प्रसाद (शान्तचित्तता र भगवद्कृपा) को अवस्था प्राप्त गर्छ, तब जीवनका सम्पूर्ण दुःखहरू अन्त्य हुन्छन्। र जसको चित्त प्रसन्न (प्रसादयुक्त) हुन्छ, उसको बुद्धि शीघ्र स्थिर हुन्छ।

यस श्लोकमा स्पष्ट गरिएको छ कि प्रसाद केवल केही खानेकुरा होइन, यो त जीवनको आन्तरिक अवस्था हो—जहाँ मानिस परमात्मासँग एकाकार भएर चित्तशुद्धि प्राप्त गर्छ। यही प्रसादले मानवलाई मोह, दुःख, चिन्ता र भ्रमबाट मुक्त गराउँछ।

कृपाको पात्र कसरी बन्ने?

कृपा आफ्नै प्रयासले आर्जन गर्ने वस्तु होइन, तर आत्मसमर्पणपछि प्रकट हुने एक दिव्य अनुग्रह हो। भगवद्गीतामा श्रीकृष्ण भन्छन्:

“भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥”
(भगवद्गीता 18.55)

भावार्थ:
मलाई केवल भक्ति (आत्मसमर्पण) द्वारा नै तत्त्वतः (सत्यरूपमा) चिन्न सकिन्छ। र जब भक्तले मलाई यथार्थमा चिन्छ, तब उसले मलाई प्राप्त गर्छ। अर्थात्, आत्मसमर्पण नै प्रसाद (कृपा) को पूर्वशर्त हो।

जब हाम्रा मन, वाणी र कर्मले परमात्मासँग संलग्नता प्राप्त गर्छ, तब जीवनमा कृपाको वर्षा हुन थाल्छ। यही कृपा नै वास्तवमा जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।

प्रसादको व्याख्या एक आध्यात्मिक चेतनाको रूपमा

संसारका सबै सुखहरू क्षणिक छन्, तर प्रसादरूपी भगवद्कृपा अमर छ। खाना, बास, धन, पद सबै समाप्त हुन्छन्, तर सत्यज्ञान, आत्मबोध, हरिनाम–भक्ति, आत्मशान्ति—यी सबै प्रसादका स्वरूप हुन्, जुन केवल भगवद्कृपाबाट प्राप्त हुन्छ।

मानव जन्म, भक्ति गर्न सक्ने मनोवृत्ति, सच्चा गुरुको सन्निधि, आत्मज्ञानप्राप्तिको अवसर—यी सबै प्रसाद हुन्। यी कुरामा पनि धन्य मान्न सक्ने चेतना, सजगता र नम्रता नै सच्चा आस्था हो।

निष्कर्ष: जीवनलाई प्रसादरूपमा स्वीकार गरौं

अन्ततः, सम्पूर्ण जीवन नै प्रसाद हो। श्वासप्रश्वास, मन, वाणी, शरीर, यो जन्म, यो संसारमा पाएको मानव अवसर—सबै उहाँको कृपाबाटै सम्भव भएको हो। त्यसैले हरेक परिस्थितिमा धन्यवाद दिन जानौं। चाहे सुख होस् वा दुःख, यदि त्यो भगवानले दिएका हुन् भने त्यो पनि प्रसाद नै हो।

प्रसादको सही अर्थ बुझेर जब जीवनलाई भगवानप्रति समर्पित बनाइन्छ, तब प्रत्येक कर्म, प्रत्येक क्षण, प्रत्येक सम्बन्ध एक आध्यात्मिक अनुभव बन्न थाल्छ।

यसैलाई भगवद्गीतामा भनिएको छ:

“यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्॥”
(भगवद्गीता 9.27)

भावार्थ:
हे अर्जुन! तिमी जे गर्छौ, जे खान्छौ, जे अर्पण गर्छौ, जे दान गर्छौ, जे तप गर्छौ—त्यो सबै मलाई अर्पण गर।

हामीले आफ्नो जीवन, कर्म र सोचलाई भगवद्कृपाको प्रसाद मानेर यथार्थ श्रद्धाका साथ भगवान श्रीराधाकृष्णलाई समर्पण गर्न सक्यौं भने यही मानव जीवन सफल हुनेछ। यही हो प्रसाद–जीवन, यही हो भगवद्कृपा, यही हो मोक्षको साँचो मार्ग।