सम्पादकीय

आर्यसमाजले राधाको अस्तित्वलाई सिरैदेखि नकार्दाे रहेछ । वेदहरुको दृष्टान्त दिएर मूल ग्रन्थमै राधाको नाम उल्लेख नभएकाले पछि रचिएका पुराणहरुका आधारमा राधालाई कृष्णको अस्तित्व विरुद्ध प्रयोग गरिने षडयन्त्रकारी कदमका रुपम प्रयोग गरिएको दाबी आर्यसमाजका विद्वानहरुले गर्दारहेछन् । मैले यो कुराको पुष्टि गर्न खोजिएको आर्य समाज मिशन नामक युट्युबको अफिशियल चैनल मार्फत् एक दृश्यश्रव्य सामग्री हेरेँ जसले मलाई तलका केही तर्कहरु सप्रमाण प्रस्तुत गर्न प्रेरित गर्‍यो :

सर्वसाधारण मानिसले आफ्नी पत्नीलाई सम्मानपूर्वक भन्छन्—“तिमी मेरी साथी पनि हौ, गुरु पनि हौ, प्रेमिका पनि हौ, माता पनि हौ।” प्रेम र सम्बन्धको गहिराइ केवल सामाजिक नामकरणमा सीमित हुँदैन, त्यो भावनात्मक अनुभवको बहुआयामिकता हो।

यस्तै उदाहरण रामकृष्ण परमहंस (सन् १८३६–१८८६) को जीवनमा पाइन्छ। परमहंसले आफ्नी धर्मपत्नी शारदादेवीलाई कहिल्यै भोगदृष्टिले हेरेनन्। एक दिन शारदादेवीले सोधिन्—“स्वामी! तपाईंले मलाई कुन दृष्टिले हेर्नुहुन्छ?”—परमहंसले उत्तर दिनुभयो: “माता।” लौकिक दृष्टिले उनी पत्नी थिइन्, तर भावात्मक दृष्टिले मातृस्वरूप। यसबाट स्पष्ट हुन्छ—सम्बोधन बहुआयामिक हुन्छ; भाव अनुसार सम्बन्धको अर्थ फरक देखिन्छ।

ब्रह्मवैवर्त पुराण र राधाको बहुआयामिक सम्बोधन

ठ्याक्कै यस्तै बहुआयामिक दृष्टि ब्रह्मवैवर्त पुराणमा पाइन्छ।

• कतै राधालाई कृष्णकी पत्नी,

• कतै प्रेमिका,

• कतै मामी भनेर सम्बोधन गरिएको छ।

शाब्दिक दृष्टिले यो विरोधाभासी देखिए पनि रस–तत्त्वका आचार्यहरू भन्छन्—यी सबै सम्बोधन प्रतीक हुन्।

• “प्रेमिका” = नियम–पारको अनन्य प्रेम (परकीय–भाव)।

• “पत्नी” = धर्म–कर्तव्यसँग मेल खाने भक्तिभाव (स्वकीय–भाव)।

• “मामी” = आश्रय, संरक्षण र गोपन रसको आवरण।

यसरी हेर्दा यी सबै नाम/संबोधनले एउटै सत्य देखाउँछन्—राधा शक्ति, कृष्ण शक्तिमान; दुवै अभिन्न।

आर्यसमाजको तर्क

तर आर्यसमाजले भने राधाको अस्तित्वलाई अस्वीकार गर्छ।

• वेदलाई मात्र प्रमाण मान्ने उनीहरूको दृष्टिमा राधा नाम वेदमा नभएकाले यो कल्पना हो।

• “प्रेमिका, पत्नी, मामी” जस्ता सम्बोधनलाई उनीहरूले पुराणको अविश्वसनीयता प्रमाणित गर्ने आधार ठान्छन्।

• उनीहरूको दृष्टिमा कृष्ण परमेश्वर हुन सक्छन्, तर राधा केवल साहित्यिक कल्पना।

गौडीय परम्पराको उत्तर

गौडीय वैष्णव परम्परा भन्छ—राधा कुनै लौकिक पात्र होइनन्, बरु ह्लादिनी शक्ति, कृष्णको आन्तरिक आनन्दस्वरूप।

• राधा विना कृष्ण अपूर्ण छन्, शक्ति विना शक्तिमान अपूर्ण हुन्छन्।

• पुराणीय सम्बोधनहरू लौकिक होइनन्, रसात्मक अभिव्यक्ति हुन्।

• भक्तिको चरम अनुभवमा राधा–कृष्ण प्रेम आत्मा–परमात्मा मिलनको शाश्वत प्रतीक हो।

“हिन्दू धर्म” र नामको विवाद

आज धर्महरूको सूचीमा “हिन्दू धर्म” भन्ने पद प्रचलित छ। तर वेद, उपनिषद् वा पुराण कतै पनि “हिन्दू” भन्ने शब्द छैन।

• “हिन्दू” शब्द बाह्य (पारसी–ग्रीक) प्रभावबाट सिन्धु नदी वरिपरि बस्ने जनतालाई सूचित गर्न प्रयोग भयो।

• त्यसपछि यसलाई सम्प्रदाय वा धर्मको नाम जस्तै मानियो।

यस आधारमा कतिपय विद्वानले भन्छन्—“वेदमा राधा छैनन्, त्यसैले उनी कल्पना।” तर प्रश्न उठ्छ—वेदमा ‘हिन्दू धर्म’ शब्द पनि छैन, तर किन आज विश्वभर प्रचलित छ?

यसरी हेर्दा, वेदमा शब्द नभएकै कारण सत्य अस्वीकार हुँदैन। सत्य समय, समाज र रहस्योद्घाटनका तह अनुसार प्रकट हुन्छ।

कलियुग र रहस्योद्घाटन

शास्त्रानुसार कलियुगमा लुकेका रहस्यहरू प्रकट हुने भनिएको छ।

• अघिल्लो युगहरूमा जसरी रामभक्ति प्रबल भयो,

• कलियुगमा राधाकृष्णप्रेम सर्वोच्च साधन मानिएको छ।

• राधा केवल ऐतिहासिक पात्र होइनन्, कलियुगमा प्रकट भएको भक्तिसत्यको प्रतिरूप हुन्।

• पहिलो एन्टिभेनम (विषविरुद्ध औषधि) सर्पको विषविरुद्ध फ्रेन्च वैज्ञानिक अल्बर्ट काल्मेटले सन् १८९५ मा विकास गरे। उनले घोडामा सर्पको विषको सानातिना मात्रा लगाएर घोडालाई प्रतिरक्षा बनाउने काम गरे र त्यसपछि घोडाको रगतबाट उत्पादन भएका एन्टिबडीहरू सङ्कलन गरेर जीवनरक्षक उपचार तयार गरे। ट्युबरकुलोसिस (क्षयरोग) को उपचार एण्टिबायोटिकसहित १९४०–१९५० को दशकमा सुरु भयो, विशेषगरी १९४४ मा सेलम्यान वाक्सम्यानले स्ट्रेप्टोमाइसिन र १९५२ मा आइसोनियाजिडको खोजी पछि। यसअघि उपचार सीमित थिए—खानपानमा परिवर्तन, विश्राम, ताजा हावा (सानाटोरियमहरू), र विभिन्न उपायहरू, जुन प्रायः प्रभावहीन वा हानिकारक हुने गर्थे।

• कुष्ठरोगको उपचार १९४० को दशकमा ड्याप्सोन औषधि प्रयोग सुरु भएपछि प्रभावकारी बन्न थाल्यो। यसअघि उपचार असंगत र सीमित थिए, तर ड्याप्सोनको प्रयोगपछि बिरामीलाई पहिलो पटक प्रभावकारी रूपमा उपचार गर्न सकिन्थ्यो। यस सफलताले १९८० को दशकमा बहु–औषधि उपचार (Multidrug Therapy, MDT) को विकासलाई मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। यसभन्दा पूर्व यिनीहरुको अस्तित्व नै थिएन कहीँकतै भन्दै आधुनिक विज्ञानको वर्चस्वलाई नमान्ने कुरै हुँदैन ।

यही कारणले गौडीय परम्पराले भन्यो—राधाकृष्णको आश्रय बिना आत्माको सद्गति सम्भव छैन।

निष्कर्ष

• आर्यसमाजले तर्क गर्‍यो—राधा वेदमा छैनन्, त्यसैले कल्पना।

• वैष्णव आचार्यहरूले भने—राधा वेदमा नभए पनि वास्तविक शक्ति–तत्त्व हुन्, जसको अनुभव भक्तिमार्गमा मात्रै सम्भव छ।

• रामकृष्ण परमहंसको उदाहरणले सिकाउँछ—सम्बोधनहरू बहुआयामिक हुन्छन्; “पत्नी” नै “माता” बन्न सक्छिन् भने “राधा” पनि लौकिक परिभाषाभन्दा बाहिरको आध्यात्मिक सत्य हुनसक्छिन्।

त्यसैले, राधा कल्पना होइनन्—उनी कलियुगमा प्रकट भएको परम रहस्य, कृष्णप्रेमको ह्लादिनी शक्ति, आत्माको उद्धार गर्ने परम आधार हुन्।
सत्ययुग र त्रेतायुगमा हजारौँ वर्षसम्म कठोर तपस्या र यज्ञादि गरेपछि मात्रै मनोवाञ्छित फल पाइन्थ्यो भने त्यही फल पापाचार प्रधान कलियुगमा केवल राधाकृष्ण नाम भजनले सम्भव छ । यसलाई नकार्न मिल्दैन ।