सम्पादकीय
यस वर्षको पितृपक्षको शुरुवात आजदेखि चन्द्र ग्रहणसँगै भएको छ भने समापन सूर्य ग्रहणसँगै हुँदैछ। यस बीच तृतीया तिथिको क्षय र पंचक पनि परेको छ। धार्मिक ग्रन्थ र ज्योतिषीय परम्पराअनुसार ग्रहण र पंचकका दिन विशेष ध्यान, व्रत, पूजा र श्राद्धकर्ममा परम्परागत नियम र सावधानी अपनाउन आवश्यक छ।
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्, एकोहम् बहुस्याम, सर्वे भवन्तु सुखिन, सर्वे सन्तु निरामयाः, सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चित् दुःखभाग्भवेत् जस्ता दिव्यवाणी अथवा समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः। समनं वः मनो यथा वः सुप्रजानाः।। समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः। समनं वः मनो यथा वः सुविशाहा।। (ऋग्वेद), शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः॥ (यजुर्वेद), भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। (अथर्ववेद) तथा स्वस्ति पन्थामनुचरेम सूर्या–चन्द्र–मसा विवृतं जनानाम्। (ऋग्वेद) जस्ता वेदोक्त निर्देशनलाई आचरणमा उतार्नु नै पूजा हो भने ज्ञात अज्ञात पितृहरुमा परमात्मालाई देख्नु, श्रद्धाभाव राख्नु र परमात्मा स्वरुप पितृहरुलाई हृदयदेखि आभार, धन्यवाद र कृतज्ञता सपर्मण गर्नु नै श्राद्ध हो ।
ग्रहण, तिथिको क्षय र पंचकमा पूजा–श्राद्ध
-
ग्रहणका दिन: ग्रहणको समयमा धार्मिक कर्म नगर्नु परम्परागत विश्वास छ। ग्रन्थ अनुसार, ग्रहण सुरु हुनु अघि र समाप्ति पछि विशेष समयसम्म मात्र पूजा र श्राद्ध गर्नु उत्तम मानिन्छ।
-
तृतीया तिथिको क्षय: क्षय तिथिमा कुनै शुभ कर्म सुरु गर्नु उपयुक्त नरहने विश्वास छ। यस अवस्थामा श्राद्धको लागि अन्य तिथिहरू छनोट गर्न सकिन्छ।
-
पंचक: पंचकका दिन विशेष जल, अन्न वा मांसाहार सेवन वा पूजा गर्दा व्रत तथा श्राद्धमा सावधानी आवश्यक हुन्छ।
विशेषज्ञ सुझाव:
-
श्राद्ध गर्दा स्वच्छ मन, प्रेम र श्रद्धा सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्।
-
ग्रन्थ र पुराणका अनुसार, भगवान श्रीकृष्णले कर्मकाण्डभन्दा शुद्ध भाव र प्रेमलाई प्राथम्यता दिनु भएको छ।
-
आधुनिक धार्मिक विज्ञहरू सुझाव दिन्छन् कि सुरुमा ग्रहण र पंचकको समयलाई टार्दै, अन्य शुभ समय छनोट गरेर श्राद्ध गर्नु नै उत्तम हुन्छ।
नेपालमा जातीय र सामाजिक पृष्ठभूमि
नेपालमा अझैपनि जातीय भेदभाव र खाडल विद्यमान छ। परम्परागत रूपमा दानमा आश्रित पुरोहितहरूले चतुर्थ वर्णका यजमानलाई स्वीकार नगर्ने प्रचलन आज पनि देखिन्छ। यसले धार्मिक कर्म र सामाजिक व्यवहारमा विभेद सिर्जना गरेको छ।
धार्मिक विद्वानहरूको मत अनुसार, पितृपक्ष र अन्य पूजा–श्राद्धमा सबै मानिसलाई समान दृष्टिले हेर्ने र प्रेमभाव, श्रद्धा, र शुद्ध मन राख्ने कुरा महत्वपूर्ण छ। कर्मकाण्ड र पाखण्ड भन्दा श्रद्धा र भावनाको शुद्धता सर्वोपरि रहेको ग्रन्थमा उल्लेख छ।
सही मार्गनिर्देशन
-
श्राद्ध र पूजा गर्दा मनको शुद्धता र श्रद्धा सबैभन्दा महत्वपूर्ण।
-
ग्रहण र पंचकका दिन विशेष सावधानी अपनाउने, आवश्यकता भएमा अर्को शुभ समयमा कर्म सम्पन्न गर्ने।
-
वर्ण वा सामाजिक स्थिति हेरेर विभेद नगर्ने। सबै यजमान समान छन्।
-
कर्मकाण्ड र जटिल विधिप्रति बढी आश्रित नहुने, भावनात्मक श्रद्धा र प्रेममा केन्द्रित रहने।
-
धार्मिक कर्मलाई समाजमा सद्भाव, प्रेम र एकता फैलाउने माध्यमका रूपमा लिनु।
धार्मिक समुदाय र विद्वानहरूले यस पितृपक्षमा परम्परागत नियमलाई सम्मान गर्दै, प्रेम र शुद्ध भावनालाई प्राथमिकता दिने सन्देश दिएका छन्।
मूल सन्देश
पितृपक्ष र अन्य पितृपूजा–श्राद्धमा ठूलो तामझाम र भव्य व्यवस्थाले वास्तविक अर्थ राख्दैन। सृष्टि, जीवन र मृत्युको समग्र सञ्चालन एकोहम् बहुस्यामको ईश्वर संकल्प अनुसार भएको हो। अर्थात्, स्वयं श्रीकृष्ण र राधा विभिन्न स्वरुपमा उपस्थित भएर सृष्टिको हरेक क्रियाकलापमा संलग्न रहिरहेका छन्।
जसरी व्यक्तिको शरीरमा हात, खुट्टा, आँखा, कान, मस्तिष्क, हृदय, घ्राणेन्द्रिय आदिले काम गर्छन्, ती अंगहरू शरीरकै अभिन्न हिस्सा हुन्, छुट्टै अस्तित्व होइनन्; जसरी घरका कोठा—किचेन, शयनकक्ष, विश्रामकक्ष, स्नानगृह, पूजाकोठा—अलग–अलग भए पनि एउटै घरको अभिन्न भाग हुन्।
ठीक त्यस्तै, राधा–कृष्ण नै विभिन्न स्वरुपमा यस मर्त्युलोकका प्रत्येक प्राणी, प्रत्येक मन, प्रत्येक कण–कणमा उपस्थित छन्। हामीले गर्ने प्रत्येक कर्म, हरेक सोच र श्रद्धा–भक्तिमा उहाँहरूको उपस्थितिको अनुभूति गर्न सकिन्छ।
सच्चा प्रेमभावसहित पितृहरुलाई सम्झे मात्र पनि उनीहरु प्रसन्न हुने शास्त्रीय प्रमाण र निर्देशन रहेका छन्। त्यसैले ठुलो पूजा र कर्मकाण्ड प्रदर्शन गर्न सकिनँ भनेर ग्लानि गर्नु आवश्यक छैन। वास्तविक पूजा भनेको श्रद्धा, सम्मान र प्रेमभाव हो, न कि बाहिरी तामझाम वा जटिल कर्मकाण्ड।
जो यसलाई बुझ्दैनन्, जो अवहेलना गर्छन्, उनीहरू कर्मसिद्धान्त अनुसार पतनको मार्गमा अग्रसर हुन्छन्। किनकि सृष्टिका हरेक तत्वमा उपस्थित ईश्वरको सम्मान नगर्ने काम, अन्ततः आत्माको पतनको कारण बन्छ। पाँच सातोटा कर्मकाण्डीय पुस्तक कण्ठस्थ पारेका, केही सय जोडा मन्त्र घोकेका अनि समाजमा विद्वान कहलिएका तर एकोहम् बहुस्यामको सार र सन्देश नबुझेकाहरुलाई अबोध, अज्ञानी र भ्रमित नै मान्नुपर्दछ । यद्यपि वैदिक मन्त्रको सम्पूर्ण विधिले योग्य व्यक्तिबाट उच्चारण गरिन्छ भने मात्रै मन्त्रशक्ति प्रभावकारी हुन्छ तर विभेदकारी पुरोहितले उच्चारण गरेका मन्त्रको कुनै लाभ छैन। यसले पुरोहित र यजमान दुबैलाई हानि पुर्याउँछ । श्रीकृष्ण नै हाम्रा पितृहरुका रुपमा हुनुहुन्छ । पितृहरुलाई शुद्ध आहार विहारसँगै पवित्र प्रेमभावले सम्झे मात्रै पनि उहाँहरु सहजै प्रसन्न बन्नसक्ने शास्त्रप्रमाणहरु छन् ।
पितृहरुको वास्तविक मुक्ति र उद्धारका लागि भने राधाकृष्णको निरन्तर नाम भजन तथा श्रीमद्भागवद् कथा श्रवण नै पर्याप्त छन् । कुनै कर्मकाण्डको आवश्यकता नै पर्दैन ।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.