सम्पादकीय
आज तराईको होली । आजै चन्द्र ग्रहण । साँझ ६ बजेदेखि ७ बजेर २ मिनेटसम्म ग्रहण रहने छ भने सुतककाल बिहान ९ बजेदेखि प्रारम्भ हुँदैछ । सुतककालमा होली खेल्न नुहुने ज्योतिषीय परामर्श छ भने चन्द्र ग्रहणको करिब एक घण्टा अवधिभर केही खान नहुने, पिउन नहुने, मैथुन गर्न नहुने, पूजापाठ गर्न नहुने भनिएको छ । नाम जाप भने यो बेलामा उत्तम फलको कारण बन्ने ज्योतिषीय निर्देशन छ । वसन्त ऋतुको आगमनसँगै मनाइने होलिका दहन केवल रङ–अबिरको उत्सव होइन; यो धर्म, भक्ति र नैतिकताको गहिरो सन्देश बोकेको पर्व हो। समयक्रममा यसको नाम “होली” भन्दै छोट्याइए पनि यसको मौलिक र पूर्ण नाम होलिका दहन हो—अर्थात् दुष्ट प्रवृत्तिको दहन र सत्य–भक्तिको विजय।
Hiranyakashipu अहंकारले भरिएको असुरराज थिए। उनले कठोर तपस्याबाट ब्रह्माजीलाई प्रसन्न पारी यस्तो वरदान प्राप्त गरेका थिए कि न दिनमा, न रातमा; न भित्र, न बाहिर; न मानवबाट, न पशुबाट; न अस्त्रबाट, न शस्त्रबाट उनको मृत्यु होस्। यस वरदानले उनलाई अभिमानको शिखरमा पुर्यायो।
उनका छोरा Prahlada भने बाल्यकालदेखि नै Vishnu का अनन्य भक्त थिए। यही कारण हिरण्यकशिपुले आफ्नै छोराको अस्तित्व मेटाउन अनेक प्रयत्न गरे—विष खुवाउने, हात्तीले कुल्चाउने, सर्पदंश गराउने—तर हरेकपटक विष्णुको कृपाले प्रह्लाद सुरक्षित रहे।
अन्ततः हिरण्यकशिपुले आफ्नी बहिनी Holika लाई प्रयोग गर्ने योजना बनायो। होलिकाले ब्रह्माबाट यस्तो वरदान पाएकी थिइन् कि उनी अग्निबाट नजलेर सुरक्षित रहन सक्थिन्—तर शर्त थियो, त्यो वरदान धर्मसम्मत र निष्कपट प्रयोजनमा मात्र प्रभावकारी हुनेछ।
होलिकाले प्रह्लादलाई काखमा राखी चितामाथि बसिन्, तर वरदानको दुरुपयोग भएकाले अग्निले उनलाई भस्म गर्यो र प्रह्लादलाई शीतलता प्रदान गर्यो। यसरी भक्ति विजयी भयो र शक्तिको दुरुपयोग पराजित।
यो कथा केवल पौराणिक प्रसंग होइन; यो नैतिक शिक्षा हो। शक्तिको दुरुपयोग गर्दा वरदानसमेत विनाशको कारण बन्न सक्छ।
होलिका दहनले तीन मुख्य सन्देश दिन्छः
-
अहंकारको अन्त्य निश्चित छ।
-
सच्चा भक्ति र सत्यको रक्षा अवश्य हुन्छ।
-
शक्ति धर्मका लागि हो, अधर्मका लागि होइन।
आजका सन्दर्भमा हेर्दा, समाजमा शक्ति—चाहे त्यो राजनीतिक होस्, आर्थिक होस् वा प्राविधिक—अक्सर दुरुपयोगको जोखिममा देखिन्छ। होलिकाको दहन हामीलाई सम्झाउँछ कि नैतिक सीमाभन्दा बाहिर प्रयोग गरिएको शक्ति अन्ततः आत्मदाहको कारण बन्छ।
दुर्भाग्यवश, होलिका दहनको मूल मर्मभन्दा टाढा गएर आज धेरै स्थानमा यो पर्व केवल रमाइलो, उच्छृङ्खलता र रङको होहल्लामा सीमित भएको देखिन्छ। मास–मदिरा सेवन, अश्लील व्यवहार, रासायनिक अबिर–गुलालको प्रयोग र असभ्य आचरणले पर्वको पवित्रता कमजोर बनाएको छ।
रासायनिक रङहरूले वातावरण प्रदूषित गर्छन्, छाला र आँखामा समस्या ल्याउँछन्। यस्तो अभ्यासले प्रकृति र स्वास्थ्य दुवैमा नकारात्मक असर पार्छ।
पर्व भनेको केवल उत्सव होइन; यो आत्मशुद्धि र सामूहिक संस्कारको अवसर हो। होलिका दहनको दिन हामीले बाह्य रङभन्दा बढी आन्तरिक विकार—अहंकार, लोभ, घृणा—लाई दहन गर्ने संकल्प गर्नुपर्छ।
होलिका शक्तिको दुरुपयोग गर्ने पात्रका रूपमा स्थापित छिन्। त्यसैले पर्वको नाम “होलिका दहन” हुनु नै सान्दर्भिक छ—दुष्टताको दहनको प्रतीक।
आजको पुस्ताले छोटकरी बाटोबाट सफलता खोज्ने प्रवृत्ति अपनाएको देखिन्छ। तर प्रह्लादको कथा बताउँछ—सत्य मार्ग कठिन भए पनि अन्ततः विजय त्यहीँको हुन्छ।
यो पर्व मनाउँदा हामीले:
-
प्राकृतिक र सुरक्षित रङ प्रयोग गर्ने,
-
संयमता र सभ्यता कायम राख्ने,
-
परिवार र समाजसँग सद्भाव बढाउने,
-
धर्मग्रन्थ—विशेषतः पुराणहरू—को सन्देश सम्झने,
-
र आत्मावलोकन गर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ।
होलिका दहन केवल परम्परा होइन; यो चेतावनी हो—अधर्मको आगोले अन्ततः अधर्मीलाई नै भस्म गर्छ।
जब हामी होलिका दहनको अग्नि प्रज्वलित गर्छौं, तब केवल काठ होइन, आफ्ना विकारहरू दहन गर्ने संकल्प पनि साथमा हुनुपर्छ। यही नै यस पर्वको गरिमा, मर्म र भावना हो।
साँचो अर्थमा होलिका दहन मनाउने हो भने, रङभन्दा अघि धर्म, संयम र भक्ति लाई जीवनमा रंगिन बनाउनु जरुरी छ।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.