सम्पादकीय

आजको आधुनिक संसारमा मानिसको अधिकांश समय जीविकोपार्जन, परिवारको पालनपोषण, सामाजिक प्रतिष्ठा र भौतिक उपलब्धिहरूको खोजीमा बितिरहेको छ। मानिसले आफूलाई सफल ठान्ने मापदण्ड पनि यही बनेको छ—घर, गाडी, धन, सम्पत्ति, सन्तानको भविष्य र सामाजिक सम्मान। तर अध्यात्मले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—के मानव जीवनको उद्देश्य यति मात्र हो ? अथवा यसभन्दा पर पनि कुनै गन्तव्य छ ?

हालै एक प्रवचनका क्रममा एक विदेशी श्रोताले राखेको प्रश्न र त्यसमा सन्त प्रेमानन्द महाराजले दिएको उत्तरले यही विषयलाई केन्द्रमा ल्याएको छ। प्रश्न थियो—यदि कुनै मजदुर वा सामान्य मानिसले इमानदारीपूर्वक काम गर्छ, परिवारको पालनपोषण गर्छ, कसैलाई दुःख दिँदैन, सबैप्रति आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्छ, तर पूजा, भजन वा भगवानको नामस्मरण गर्दैन भने के उसले मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छ ?

सांसारिक दृष्टिले हेर्दा यस्तो व्यक्ति आदर्श नागरिक हुन सक्छ। ऊ चोरी गर्दैन, ठगी गर्दैन, परिवारको जिम्मेवारी पूरा गर्छ, समाजप्रति उत्तरदायी हुन्छ। तर वैदिक दर्शन र भक्तियोगको दृष्टिले प्रश्न यति सरल छैन। प्रेमानन्द महाराजले स्पष्ट रूपमा भनेका छन्—मानव जीवन केवल खान, कमाउन, परिवार पाल्न र मर्नका लागि प्राप्त भएको होइन। यो त आत्मस्मृति र भगवत्स्मरणका लागि प्राप्त दुर्लभ अवसर हो।

अध्यात्मको मूल समस्या मानिसको बाह्य आचरणभन्दा पनि उसको आन्तरिक दृष्टिकोणमा हुन्छ। संसारमा धेरै मानिस आफूलाई इमानदार ठान्छन्। उनीहरू कसैको धन हडप गर्दैनन्, भ्रष्टाचार गर्दैनन्, मेहनत गरेर जीवन चलाउँछन्। तर अध्यात्म भन्छ—यदि भगवानको सिर्जनालाई आफ्नै सम्पत्ति ठानेर त्यसमा अहंकारपूर्वक अधिकार जमाइन्छ भने त्यहीँबाट वास्तविक बेइमानी सुरु हुन्छ।

शरीर कसको हो ? जीवन कसले दियो ? बुद्धि, विवेक, शक्ति, प्रतिभा, अवसर र सास कसले प्रदान गर्यो ? यदि यी सबै कुनै उच्च शक्तिको देन हुन् भने त्यसका वास्तविक स्वामी हामी होइनौँ। हामी त केवल संरक्षक वा प्रयोगकर्ता मात्र हौँ।

यही सत्य बिर्सँदा मानिस “मेरो घर”, “मेरो धन”, “मेरो पत्नी”, “मेरो सन्तान”, “मेरो सफलता” भन्ने भावनामा डुब्न थाल्छ। यही भावनालाई शास्त्रले मोह, ममता र अहंकारको जाल भनेका छन्।

सनातन दर्शनमा योगमाया भगवानको दिव्य शक्ति मानिन्छ। यही शक्तिले जीवलाई संसारको खेलमा संलग्न गराउँछ। योगमायाको प्रभावमा परेर मानिस सत्यलाई असत्य र असत्यलाई सत्य ठान्न थाल्छ।

मानिसले जमिन किन्छ र भन्छ—”यो मेरो हो।” तर त्यो जमिन लाखौँ वर्षदेखि त्यहीँ थियो र उसको मृत्यु पछि पनि त्यहीँ रहनेछ। मानिसले घर बनाउँछ र भन्छ—”यो मेरो घर हो।” केही दशकपछि त्यही घर अरू कसैको नाममा पुग्छ। मानिसले सन्तान जन्माउँछ र भन्छ—”मेरो छोरा, मेरी छोरी।” तर समयसँगै उनीहरू आफ्नै यात्रामा अघि बढ्छन्।

जुन वस्तु जन्मभन्दा पहिले थिएन, मृत्यु पछि रहने छैन र बीचको केही समयका लागि मात्र प्रयोगमा आएको छ, त्यसलाई स्थायी रूपमा “मेरो” भन्नु नै अज्ञानको मूल हो। यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ। अध्यात्मले कर्म गर्न निषेध गर्दैन। वास्तवमा भगवद्गीताले त कर्म नगरी बस्नै नसकिने बताएको छ। प्रश्न कर्मको होइन, कर्मको भावको हो।

एउटा व्यक्ति दिनभर मेहनत गर्छ। अर्को व्यक्ति पनि दिनभर मेहनत गर्छ। बाहिरबाट दुवैको काम उस्तै देखिन सक्छ। तर पहिलो व्यक्तिले सबै उपलब्धिलाई आफ्नो क्षमता र परिश्रमको परिणाम ठान्छ। दोस्रो व्यक्तिले आफ्नो श्रमलाई भगवानको सेवा ठानेर, प्राप्त फललाई भगवानको कृपा मानेर कर्म गर्छ। यही अन्तरले सामान्य कर्मलाई कर्मयोगमा रूपान्तरण गर्छ। भगवान श्रीकृष्णले गीता मार्फत यही शिक्षा दिनुभएको छ—कर्म गर, तर त्यसको स्वामित्वको अहंकार नगर। फलको आसक्तिमा नफस। सबै कर्म परमात्मालाई अर्पण गर।आज धेरै मानिसहरू भन्छन्—”हामी राम्रो मान्छे छौँ, कसैलाई दुःख दिएका छैनौँ, त्यसैले भगवानको नाम जप्नु आवश्यक छैन।”

तर प्रश्न उठ्छ—यदि कुनै व्यक्तिले आफ्ना माता-पिताबाट सबै कुरा प्राप्त गर्यो, उनीहरूको सम्पत्तिमा जीवनभर सुख भोग्यो, तर कहिल्यै उनीहरूलाई सम्झेन, सम्मान गरेन वा धन्यवाद पनि दिएन भने के त्यो व्यवहार पूर्ण मान्न सकिन्छ ? ठिक त्यसैगरी अध्यात्म भन्छ—भगवानको स्मरण, नामजप र कृतज्ञता मानव जीवनको स्वाभाविक कर्तव्य हो।

भजनको अर्थ संसार त्याग्नु होइन। भजनको अर्थ हो—संसारका सबै काम गर्दै गर्दा पनि परमसत्ताको स्मृति जीवित राख्नु। खेत जोत्दा, व्यापार गर्दा, कार्यालयमा काम गर्दा, परिवारको सेवा गर्दा, समाजका लागि योगदान दिँदा पनि यदि हृदयमा भगवानको स्मरण रहन्छ भने त्यही जीवन अध्यात्ममय बन्छ। शास्त्रहरूमा मानव जन्मलाई चौरासी लाख योनिहरूमध्ये सबैभन्दा दुर्लभ अवसर भनिएको छ। कारण स्पष्ट छ—यही जन्ममा आत्मचिन्तन सम्भव छ। यही जन्ममा ईश्वरबोध सम्भव छ। यही जन्ममा कर्मको बन्धनबाट मुक्त हुने क्षमता छ।

यदि मानिसले यो अवसर केवल भोग, उपभोग, प्रतिस्पर्धा, संग्रह र अहंकारमा खर्च गर्यो भने उसले जीवनको वास्तविक उद्देश्य गुमाएको मानिन्छ। धन कमाउनु गलत होइन। परिवार पाल्नु गलत होइन। समाजमा योगदान दिनु गलत होइन। गलत तब हुन्छ जब यी सबैलाई जीवनको अन्तिम लक्ष्य मानिन्छ र परमसत्यलाई बिर्सिन्छ।

आज मानिससँग स्मार्टफोन छ, इन्टरनेट छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता छ, विश्वका सबै सूचना हातमा छन्। तर आफू को हुँ ? कहाँबाट आएको हुँ ? मृत्यु पछि के हुन्छ ? जीवनको अन्तिम उद्देश्य के हो ?—यी प्रश्नहरूबारे सोच्ने समय छैन। दिनरात पैसा कमाउने दौड छ। प्रतिष्ठाको प्रतिस्पर्धा छ। इच्छाहरूको विस्तार छ। तर आत्माको आवश्यकता र परमात्माको स्मरण क्रमशः हराउँदै गएको छ। यसैले आज समाजमा तनाव, असन्तोष, भय, असुरक्षा र मानसिक अशान्ति बढ्दै गएको देखिन्छ। बाह्य समृद्धि बढे पनि आन्तरिक शान्ति घट्दै गएको छ। मानव जीवन केवल सुख–दुःख भोग्नका लागि प्राप्त भएको होइन। यो कर्म गर्ने, कर्मलाई शुद्ध बनाउने र अन्ततः परमात्मासँगको सम्बन्ध पुनः जागृत गर्ने अवसर हो। केवल इमानदार जीवन पर्याप्त छैन; इमानदारीलाई आध्यात्मिक चेतनासँग जोड्नु पनि आवश्यक छ।

सही नियत भनेको केवल कसैलाई ठगी नगर्नु मात्र होइन। सही नियत भनेको आफूलाई परमसत्ताको सेवक र सम्पूर्ण सृष्टिलाई परमात्माको सम्पत्ति ठान्नु हो। जब कर्ममा समर्पण, हृदयमा कृतज्ञता र जिब्रोमा भगवानको नाम आउँछ, तब जीवनले आफ्नो वास्तविक अर्थ पाउन थाल्छ।

अन्ततः मानिससँग जाने धन होइन, पद होइन, परिवार होइन, सम्पत्ति होइन। साथमा जाने कुरा केवल कर्म, संस्कार र चेतनाको अवस्था हो। त्यसैले संसारका कर्तव्य पूरा गर्दै भगवानको स्मरणमा रहनु नै लोक र परलोक दुवैको कल्याणको मार्ग हो। यही सनातन धर्मको सार हो, यही मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो। हरेक कुराको नियम हुन्छ । हर नियमको नियामक हुन्छ । ठिक यसैगरि अनन्त कोटि कोटि ब्रह्माण्डको पनि आफ्नै नियम छ । त्यस नियमको पनि नियामक छ जसलाई कृष्ण भनिन्छ, परमात्मा भनिन्छ । यही परमसत्ता हो । यसलाई स्वीकार गर्नु नै आफ्नो लागि कल्याणको बाटो खोल्नु हो । स्वयंको परम कल्याण गर्न चुक्नेले न आफन्तजनको, न समाजको, कसैको हितका लागि योगदान दिन सक्दैन ।