सम्पादकीय

संगीत केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन, यो चेतनाको परिष्कार गर्ने आध्यात्मिक साधना पनि हो। कुनै वाद्ययन्त्रलाई व्यवसायका रूपमा सिक्नु र त्यसलाई आत्माको अभिन्न अंश बनाउनुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। जब कलाकार र कला एकाकार हुन्छन्, तब सिर्जना केवल ध्वनि रहँदैन; त्यो अनुभूति बन्छ, ऊर्जा बन्छ, र दर्शक–श्रोताको अन्तर्मनलाई स्पर्श गर्ने दिव्य माध्यम बन्छ। यही अनुभूतिको प्रत्यक्ष साक्षी बन्ने अवसर असार १३ गते बुटवल–८, सुख्खानगरस्थित रागश्री संगीतालयमा आयोजित एकदिने तबला वर्कशपले प्रदान गर्‍यो।

करिब चार घण्टासम्म सञ्चालन भएको उक्त वर्कशपको केन्द्रमा थिए युवा तबला वादक विख्यात प्रसाद ह्यौजु। कार्यक्रममा तबला वादक, संगीतालयका विद्यार्थी तथा संगीतप्रेमीहरूको उल्लेखनीय सहभागिता थियो। वर्कशपको उद्देश्य केवल केही नयाँ ताल सिकाउनु वा प्रविधि देखाउनु मात्र थिएन। यसको वास्तविक लक्ष्य व्यवसायिक तबला वादनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण निर्माण गर्नु, अनुशासित साधनाको महत्त्व बुझाउनु र नयाँ पुस्तालाई एउटा जीवित प्रेरणास्रोतसँग साक्षात्कार गराउनु थियो।

संसारमा प्रतिभा धेरै हुन्छन्, तर सबै प्रतिभा कालजयी बन्दैनन्। जसरी आकाशमा असंख्य ताराहरू छन्, तर सूर्य र चन्द्रमाले मात्र आफ्नो विशिष्ट स्थान बनाएका छन्, त्यसैगरी भारतमा एक सयभन्दा बढी ख्यातिप्राप्त तबला वादक भए पनि उस्ताद अल्ला रक्खा र उस्ताद जाकिर हुसेन आफ्नै उचाइमा स्थापित छन्। उनीहरू केवल कुशल वादक मात्र होइनन्; तबलालाई विश्वमञ्चमा प्रतिष्ठा दिलाउने युगपुरुष हुन्।

नेपालको सन्दर्भमा पनि यस्तै सम्भावनाको नाम हो—विख्यात प्रसाद ह्यौजु। आज उनी केवल २३ वर्षका युवा हुन्, तर उनको साधनाको गहिराइ उमेरभन्दा धेरै अगाडि पुगिसकेको देखिन्छ। कुनै कलाकारको मूल्यांकन केवल पुरस्कार, लोकप्रियता वा सामाजिक सञ्जालका दर्शकसंख्याले हुँदैन; उसको जीवनशैली, साधनाप्रतिको समर्पण र कलासँगको आत्मीय सम्बन्धले हुन्छ। यही कसौटीमा विख्यात नेपाली तबला क्षेत्रका अत्यन्तै आशालाग्दा व्यक्तित्व हुन्।

उनको सांगीतिक यात्रा आठ वर्ष छ महिनाको उमेरबाट सुरु भएको थियो। कक्षा पाँचमा अध्ययनरत हुँदा मादल बजाउने रहर लिएर उनी संगीत गुरु सुरेश सेन्चुरीसमक्ष पुगे। गुरुको दृष्टि भने साधारण थिएन। उहाँले मादलभन्दा तबलामा विख्यातको भविष्य देख्नुभयो। त्यो एउटा सुझाव मात्र थिएन; एउटा भविष्यवाणी थियो। त्यसै दिनबाट सुरु भएको साधनाले पाँच वर्षसम्म गुरुको कठोर अनुशासनमा आकार लियो। त्यसपछि काठमाडौँको सिर्जना कलेज अफ फाइन आर्ट र ललितकला क्याम्पससम्मको यात्रा भयो। बीचमा आमाको अस्वस्थताले अध्ययन रोकिन पुग्यो। आमाको सेवामा समर्पित छोराले अन्ततः आमालाई गुमाउनुपर्‍यो। जीवनले पीडा दियो, तर उनले साधना छोडेनन्। यही दृढताले कलाकारलाई असाधारण बनाउँछ।

विख्यातको जीवनको अर्को रोचक पक्ष पनि छ। आजका युवाहरू प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र प्रेम सम्बन्धतर्फ आकर्षित भइरहेका बेला उनले आफ्नो किशोरावस्था तबलालाई अर्पण गरे। धेरैका लागि प्रेमिका प्राथमिकता बन्ने उमेरमा उनको पहिलो प्रेम तबला बन्यो। यो कुनै बनावटी त्याग होइन; साधनाको स्वाभाविक परिणाम हो। साँचो कलाकारको प्रेम अन्ततः आफ्नो कलामै केन्द्रित हुन्छ।

यही कारणले आज उनलाई भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश लगायतका मुलुकका संगीतवृत्तमा पनि चिनिन्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, विश्वप्रसिद्ध तबला वादक उस्ताद जाकिर हुसेन र पण्डित अनिन्दो चटर्जीले समेत विख्यातको प्रतिभालाई खुलेर प्रशंसा गरेका छन्। यस्तो मान्यता कुनै औपचारिक सम्मानभन्दा धेरै ठूलो उपलब्धि हो। तर अझ ठूलो कुरा के हो भने यति धेरै प्रशंसाबीच पनि उनी विनम्र छन्। अहंकार प्रतिभाको सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो। विख्यातमा प्रतिभा छ, तर त्यसभन्दा ठूलो गुण विनय छ।

जब उनी तबलामाथि औँला चलाउँछन्, त्यो केवल लयको अभ्यास जस्तो देखिँदैन। उनका हात, औँला, अनुहार, आँखा र सम्पूर्ण शरीर एउटै तालमा नाचिरहेको हुन्छ। तबलाको ध्वनिभन्दा पहिले उनको भाव बोलिसकेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा कलाकार वाद्य बजाइरहेको हुँदैन; बरु वाद्यले कलाकारलाई बजाइरहेको हुन्छ। यही अवस्था भारतीय दर्शनमा रसानुभूति र योगशास्त्रमा समाधिको प्रारम्भिक रूप मानिन्छ।

जब उनलाई “तबला बजाउँदा यस्तो चरम आनन्द किन अभिव्यक्त हुन्छ?” भनेर सोधियो, उनले सहज रूपमा भने—”यसको कारण म आफैँ पनि खोजिरहेको छु।”

सायद यही उत्तर नै उनको महानताको परिचायक हो। जसरी कस्तुरीलाई आफ्नो सुगन्धको ज्ञान हुँदैन, तर संसार त्यसैको खोजीमा भौंतारिन्छ, त्यस्तै असली कलाकारलाई पनि आफ्नो दिव्यता थाहा हुँदैन। ऊ केवल साधना गरिरहन्छ। सुगन्ध आफैँ फैलिन्छ।

मानिसभित्रका केही गुण बाहिरबाट सिकाइएका हुँदैनन्। भोक, निद्रा, करुणा, प्रेम, क्रोध, आँसु र हाँसो जस्तै सिर्जनात्मकता पनि आत्माको गहिराइबाट स्वतः उदाउँछ। भारतीय दर्शनले आत्मालाई अनन्त ज्ञानको भण्डार मानेको छ। त्यो ज्ञान जब कलाको माध्यमबाट अभिव्यक्त हुन्छ, तब संगीत जन्मिन्छ। विख्यातको तबला वादन पनि यही आध्यात्मिक प्रक्रियाको परिणाम हो। उनका औँलाले ताल दिन्छन्, तर आनन्द आत्माले उत्सर्जन गर्छ। त्यसको तरङ्ग कलाकारबाट दर्शकसम्म फैलिन्छ। एउटा दीपबाट अर्को दीप प्रज्वलित भएझैँ एउटा चेतनाले अर्को चेतनालाई स्पर्श गर्छ।

नेपालमा कला र कलाकारको मूल्यांकन अझै पर्याप्त संस्थागत हुन सकेको छैन। यस्ता प्रतिभाहरूलाई केवल कार्यक्रममा ताली बजाएर होइन, व्यवस्थित संरक्षण, अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय अवसर र सम्मानद्वारा अघि बढाउन आवश्यक छ। यदि राष्ट्रले आफ्ना साधकहरूको मूल्य समयमै बुझ्न सकेन भने उनीहरू विदेशमा सम्मानित हुनेछन्, तर आफ्नै भूमिमा उपेक्षित रहनेछन्। त्यो अवस्था कुनै पनि सांस्कृतिक राष्ट्रका लागि गौरवको विषय हुन सक्दैन।

आज विख्यात प्रसाद ह्यौजु एउटा व्यक्ति मात्र होइनन्; नेपाली तबला साधनाको सम्भावना हुन्। उनको यात्रा व्यक्तिगत सफलताको कथा मात्र होइन, नयाँ पुस्तालाई अनुशासन, साधना, विनम्रता र समर्पणको पाठ पढाउने प्रेरक दस्तावेज पनि हो।

संगीत अन्ततः प्रतियोगिता होइन; आत्माको यात्रा हो। तबला काठ र छालाको संयोजन मात्र होइन; त्यो साधकको अन्तरात्माले बोलेको भाषा हो। र जब त्यो भाषा विख्यातका औँलाबाट अभिव्यक्त हुन्छ, तब दर्शकले केवल ताल सुन्दैनन्—उनीहरूले आनन्द अनुभव गर्छन्। यही अनुभूति नै सच्चा संगीतको अन्तिम गन्तव्य हो।