बुद्धि, मन, चित्त र अहँकार यी चार तत्त्वहरु अनन्त जन्मदेखि गोचर–अगोचर दुबै यात्रामा जीवात्मासँग छन् । जीवात्मा (व्यक्ति) ले मेरो बुद्धि, मेरो मन, मेरो चित्त, मेरो मानप्रतिष्ठा भन्दै घरव्यवस्था, संस्था, कार्यालय सबै मैलै चलाएको छु, मेरै क्षमताको परिणाम हो यो सब भन्न भ्यायो जबकि भोक, निद्रा, तिर्खा, दिसापिसाब लाग्यो भने त्यसलाई रोक्ने वा सहनेसम्मको ऊसँग क्षमता छैन । शरीर धारण गरेपछि इन्द्रियहरुको वशमा रही म, मेरो, मैले र मलाई भन्ने भाव उत्पन्न भयो, यो अहँकारकै स्वरुप हो । सन्त प्रेमानन्दजी भन्नुहुन्छ जीवात्मासँग धनसम्पत्ति, पद, आफन्तजन केही पनि साथमा जाँदैन तर मन, बुद्धि, चित्त र अहँकारजन्य कर्महरु उसले साथमै लैजान्छ र यिनै कर्महरुको आधारमा उसको प्रारब्ध, भाग्य र दुःखसुख मिश्रित अर्काे जन्म तय हुन्छ । यही गोप्य यथार्थ जीवात्मा (व्यक्ति)ले बिर्सियो, फलस्वरुप ऊ सोच्दछ मभन्दा माथि कोही छैन । मैले जे गरे नि हुन्छ भन्ने भावद्वारा जीवात्मा अभिप्रेरित भई त्यही अनुसारको कर्ममा आसक्त बन्यो ।

दुर्भाग्य, सौभाग्य आदिको निर्माणका लागि व्यक्तिको आफ्नै कर्म जिम्मेवार हुन्छ नकि परमात्मा । अज्ञानवश जीवात्माले परमात्माले गर्दा यस्तो भयो भनी मान्न थाल्यो । धेरै दार्शनिक र धार्मिक दृष्टिकोणअनुसार बुद्धि चेतनाशीलता, विवेक, तर्क, र ज्ञानको स्रोत हो। यसले आत्म–चेतना, आत्म–अवलोकन, र मानसिक उन्नति जस्ता विषयलाई समेट्छ, जुन आध्यात्मिकतासंग सम्बन्धित हुन्छ। बुद्धि, मन, चित्त र अहँकार के हुन् भन्ने सम्बन्धमा वास्तविक ज्ञान राख्नु जीवात्माको सनातन धर्म हो ।

सन्त प्रेमानन्द महाराजका अनुसार बुद्धि, मन, चित्त र अहंकार चारै वटा अन्तःकरणका महत्त्वपूर्ण अङ्ग हुन्, जसको कार्य र स्वरूप फरक-फरक हुन्छ। यी चार तत्वलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ—

१. बुद्धि (Intellect) :

👉 यो निर्णय गर्ने शक्ति हो।
बुद्धिले सही र गलतबीच भिन्नता छुट्याउने काम गर्छ। जब मन कुनै विषयमा संकल्प-विकल्प (यो गरूँ कि नगऱूँ भन्ने सोच) गर्छ, तब बुद्धिले निष्कर्ष निकालेर बताउँछ कि के उचित छ र के अनुचित।

२. मन (Mind) :

👉 यो विचार र संकल्प-विकल्पको क्षेत्र हो।
मन सधैं चञ्चल रहन्छ र विभिन्न इच्छाहरू उत्पन्न गर्छ। मनको नियन्त्रण कठिन हुन्छ किनभने यो निरन्तर नयाँ-नयाँ विचारहरूमा अल्झिरहन्छ।

३. चित्त (Memory/Consciousness) :

👉 यो स्मृति (याद) र अनुभवहरूको भण्डार हो।
चित्तमा हामीले भोगेका अनुभवहरू, पुराना संस्कारहरू, भावना र स्मृतिहरू सङ्कलित रहन्छन्। जब हामी कुनै कुरा सम्झिन्छौँ, त्यो चित्तकै माध्यमबाट पुनः सतहमा आउँछ।

४. अहंकार (Ego) :

👉 यो “म” र “मेरो” को भावना हो।
अहंकारले व्यक्तिलाई “म छु” वा “यो मेरो हो” भन्ने अनुभूति गराउँछ। यो आत्मा र शरीरबीचको पहिचान बनाउने तत्व हो। यदि यो अज्ञानतामा डुबेको छ भने, बन्धन र मोहको प्रमुख कारण बन्छ।

संक्षिप्त रूपमा भिन्नता :

✅ मन – संकल्प-विकल्प (सोच-विचार) गर्छ।
✅ बुद्धि – निर्णय गर्छ।
✅ चित्त – स्मरण (याद) राख्छ।
✅ अहंकार – “म” र “मेरो” भन्ने भाव जागरूक गराउँछ।

निष्कर्ष :

सन्त प्रेमानन्द महाराजका अनुसार, यी चार तत्वलाई सही रूपमा नियन्त्रण गर्न सकियो भने व्यक्ति आध्यात्मिक रूपले अगाडि बढ्न सक्छ र परमात्मासँग साक्षात्कार गर्न सक्छ। 🙏