अध्याय १: अर्जुनविषादयोग
लोकसारथि, ९ चैत ।
श्लोक ११:
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।
शब्दार्थ:
- अयनेषु – मोर्चाहरूमा
- सर्वेषु – सबैमा
- यथाभागम् – आ-आफ्नो भाग अनुसार
- अवस्थिताः – स्थित भएका
- भीष्ममेव – भीष्मलाई मात्र
- अभिरक्षन्तु – रक्षा गर्नुहोस्
- भवन्तः सर्व एव हि – तपाईंहरू सबैले अवश्य
व्याख्या:
यो श्लोक दुर्योधनले आफ्ना सेना नायकहरूलाई भनेका शब्द हुन्। उनी कौरव सेना व्यवस्थापनको क्रममा आफ्ना योद्धाहरूलाई आदेश दिँदै भन्छन् कि सबैजना युद्धभूमिमा आ-आफ्नो स्थानमा रहनुहोस्, तर तपाईंहरू सबैको मुख्य ध्यान पितामह भीष्मको सुरक्षामा रहोस्।
भीष्म कौरव सेनाका प्रधान सेनापति थिए, उनी वीरतामा अद्वितीय भए तापनि पाण्डव पक्षमा रहेका धेरै वीर योद्धाहरूलाई हेर्दा दुर्योधन केही चिन्तित थिए। त्यसैले उनले आफ्ना योद्धाहरूलाई विशेष रूपमा भीष्मको रक्षा गर्न आदेश दिए, किनभने भीष्म सुरक्षित रहँदा युद्धमा कौरव पक्षको बल बढ्नेछ।
श्लोक १२:
तस्य सञ्जयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शंखं दध्मौ प्रतापवान्।।
शब्दार्थ:
- तस्य – त्यस (दुर्योधन) को
- सञ्जयन् – उत्साह जगाउँदै
- हर्षम् – आनन्द
- कुरुवृद्धः – कौरव वंशका जेठा
- पितामहः – हजुरबुबा (भीष्म)
- सिंहनादम् – सिंहको गर्जन
- विनद्य – उच्च स्वरमा गर्जिएर
- उच्चैः – ठूलो स्वरमा
- शंखं दध्मौ – शंख बजाए
- प्रतापवान् – प्रतापी (वीर)
व्याख्या:
भीष्म पितामहले दुर्योधनको मनोबल बढाउनका लागि ठूलो उत्साहका साथ सिंहजस्तो गर्जन गरे र आफ्नो शंख फुके। उनका लागि यो युद्ध केवल कौरवहरूको लागि मात्र नभई धर्मको परिक्षा पनि थियो।
उनले उच्च स्वरमा शंख फुक्दा सम्पूर्ण युद्धभूमि गुञ्जायमान भयो। यो शंखध्वनि कौरव सेनाका लागि आत्मबल बढाउने संकेत थियो, किनभने भीष्मको उपस्थितिले उनीहरूको मनोबल वृद्धि गर्यो।
श्लोक १३:
ततः शंखाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।।
शब्दार्थ:
- ततः – त्यसपछि
- शंखाः – शंखहरू
- भेर्यः – भेरिहरू (ड्रमजस्ता बाजा)
- पणवानकगोमुखाः – विभिन्न बाजाहरू
- सहसा – अचानक
- एव – नै
- अभ्यहन्यन्त – एकैसाथ बजाइए
- स शब्दः – त्यो आवाज
- तुमुलः अभवत् – अत्यन्त ठूलो भयो
व्याख्या:
भीष्म पितामहको शंख ध्वनि सुनेपछि सम्पूर्ण कौरव सेनामा उत्साह बढ्यो। त्यसपछि अनेकौं बाजा— शंख, भेरी, पणव, आनक र गोमुख जस्ता बाजाहरू एकैसाथ बज्न थाले।
युद्ध आरम्भ गर्नुपूर्व बजाइने यस्ता बाजाहरू सेनाको आत्मबल बढाउने साधन थिए। यी बाजाहरूको संयुक्त ध्वनिले सम्पूर्ण युद्धभूमिलाई गुञ्जायमान बनायो र दुबै पक्षका सेनाहरूमा तीव्र जोशको संचार गर्यो।
श्लोक १४:
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः।।
शब्दार्थ:
- ततः – त्यसपछि
- श्वेतैः हयैः युक्ते – सेता घोडाहरूले जडित
- महति स्यन्दने – विशाल रथमा
- स्थितौ – स्थित भएका
- माधवः – भगवान श्रीकृष्ण
- पाण्डवः – अर्जुन
- च एव – र पनि
- दिव्यौ – दिव्य (अद्भुत)
- शंखौ – शंखहरू
- प्रदध्मतुः – फुक्नुभयो
व्याख्या:
कौरव सेनामा बाजाहरू बज्न थालेपछि, पाण्डव पक्षबाट पनि युद्ध घोषणा गरियो। भगवान श्रीकृष्ण (माधव) र अर्जुन (पाण्डव) सेता घोडाहरूले जडित दिव्य रथमा उभिएर आ-आफ्नो दिव्य शंख फुक्न थाले।
- माधव भन्ने नाम श्रीकृष्णको लागि प्रयोग भएको छ, जसको अर्थ “सम्पत्ति (लक्ष्मी) का स्वामी” पनि हुन्छ।
- स्यन्दन अर्थात् अर्जुनको रथ विशेष दिव्य रथ थियो, जुन स्वयं अग्निदेवले प्रदान गरेका थिए।
- शंखध्वनि युद्धको आधिकारिक घोषणा थियो।
श्लोक १५:
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः।।
शब्दार्थ:
- पाञ्चजन्यं – श्रीकृष्णको शंख (पाञ्चजन्य)
- हृषीकेशः – भगवान श्रीकृष्ण
- देवदत्तं – अर्जुनको शंख
- धनञ्जयः – अर्जुन
- पौण्ड्रं – भीमसेनको शंख
- दध्मौ – फुक्नुभयो
- महाशंखं – ठूलो शंख
- भीमकर्मा – अद्भुत पराक्रमी भीम
- वृकोदरः – भीमको अर्को नाम (बाघ जस्तो पेट भएको)
व्याख्या:
यस श्लोकमा पाण्डवहरूको शंखध्वनि वर्णन गरिएको छ:
- श्रीकृष्ण – उनले आफ्नो दिव्य पाञ्चजन्य नामक शंख फुक्नुभयो। यो समुद्रमा पाञ्चजन नामक राक्षसलाई वध गरेर प्राप्त गरेको शंख थियो।
- अर्जुन – उनले देवदत्त नामक शंख बजाए। अर्जुनलाई देवताहरूले विशेष रूपमा यो शंख प्रदान गरेका थिए।
- भीमसेन – उनले आफ्नो ठूलो शंख पौण्ड्र फुक्नुभयो, जसले युद्धभूमिमा भीमको अद्भुत शक्ति दर्शाउँछ।
यो शंखध्वनि कौरव सेनाका लागि एक प्रकारको चुनौती थियो। श्रीकृष्ण, अर्जुन र भीमका यी दिव्य शंखहरू बज्दा सम्पूर्ण युद्धभूमि गुञ्जायमान भयो, जसले पाण्डव पक्षमा उच्च आत्मबलको संकेत गर्यो।
निष्कर्ष:
यी श्लोकहरू युद्ध पूर्वको वातावरण चित्रण गर्छन्। दुर्योधनको चिन्ता, भीष्मको सिंहनाद, कौरव सेनाको विशाल ध्वनि अनि अन्ततः पाण्डव पक्षबाट कृष्ण, अर्जुन र भीमले बजाएका दिव्य शंखहरूले महाभारत युद्धको आरम्भको संकेत दिन्छन्।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.