(अर्जुनविषादयोग)

लोकसारथि, १० चैत । यी श्लोकहरूमा महाभारत युद्ध आरम्भ हुनु अघि दुवै पक्षका वीर योद्धाहरूले बजाएका शंखहरूको महत्त्व वर्णन गरिएको छ। पाण्डव पक्षका वीरहरूले आफ्नो बल र उत्साह देखाउँदै आफ्ना-आफ्ना शंख बजाए। यस शंखध्वनिले कौरवहरूको मनोबल कमजोर पार्‍यो। यसपछि अर्जुनले युद्धभूमिमा उभिएका कौरव सेनालाई हेरेर श्रीकृष्णसँग केही बोल्न थाले।

श्लोक १६

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ।।१६।।

🔹 शब्दार्थ:

• अनन्तविजयम् – युधिष्ठिरको शंख
• राजा कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः – कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर
• नकुलः सहदेवश्च – नकुल र सहदेव
• सुघोषमणिपुष्पकौ – नकुल र सहदेवका शंखहरूका नाम

🔹 व्याख्या:
यस श्लोकमा पाण्डव पक्षका अन्य प्रमुख योद्धाहरूले शंख बजाएको वर्णन छ। राजा युधिष्ठिरले आफ्नो “अनन्तविजय” नामक शंख बजाए। नकुलले “सुघोष” र सहदेवले “मणिपुष्पक” शंख बजाए। युधिष्ठिर न्यायप्रिय राजा थिए, जसको विजय चिरस्थायी रहनेछ भन्ने संकेत “अनन्तविजय” नामले दिन्छ। नकुल र सहदेव असाधारण वीर थिए, र उनीहरूको शंखध्वनि युद्धभूमिमा पाण्डव पक्षको मनोबल बढाउने कार्यमा सहयोगी बन्यो।

श्लोक १७

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ।।१७।।

🔹 शब्दार्थ:

• काश्यः – काशीदेशका राजा
• परमेष्वासः – अत्यन्त शक्तिशाली धनुर्धारी
• शिखण्डी च महारथः – महारथी शिखण्डी
• धृष्टद्युम्नो विराटश्च – धृष्टद्युम्न र विराट राजा
• सात्यकिः अपराजितः – अपराजित सात्यकि

🔹 व्याख्या:
यस श्लोकमा पाण्डव पक्षका अन्य महत्त्वपूर्ण महारथीहरूको चर्चा गरिएको छ। काशीका राजा परम धनुर्धारी थिए। शिखण्डी, जसले भीष्मलाई मार्नुपर्ने भाग्य पाएका थिए, ती पनि महारथी थिए। धृष्टद्युम्न, जो द्रोणाचार्यका वधका लागि जन्मिएका थिए, विराट राजा (जसको राज्यमा पाण्डवहरूले अज्ञातवास बिताएका थिए), तथा अपराजित सात्यकि (श्रीकृष्णका प्रिय मित्र) सबै जना युद्धमा अग्रसर भए। यी वीरहरूको उपस्थिति पाण्डव सेनाका लागि अत्यन्त शक्तिशाली थियो।

श्लोक १८

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीयते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् ।।१८।।

🔹 शब्दार्थ:

• द्रुपदः – राजा द्रुपद
• द्रौपदेयाः – द्रौपदीका पाँच पुत्रहरू
• सर्वशः पृथिवीयते – पृथ्वीभर प्रसिद्ध
• सौभद्रः – अभिमन्यु
• महाबाहुः – बलशाली
• शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् – आ-आफ्नो शंख बजाए

🔹 व्याख्या:
यस श्लोकमा पाण्डव पक्षका अन्य वीरहरू – राजा द्रुपद, द्रौपदीका पाँच पुत्रहरू, र अर्जुनका वीर पुत्र अभिमन्यु – को वीरता उल्लेख गरिएको छ। द्रुपद, जो द्रौपदीका पिता थिए, पाण्डवहरूको प्रमुख समर्थक थिए। द्रौपदीका पाँच पुत्रहरू (प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकीर्ति, शतानीक, श्रुतसेन) सबै युवा योद्धा थिए। अभिमन्यु, जसलाई चक्रव्यूह भेदनको अद्भुत ज्ञान थियो, अत्यन्त पराक्रमी थिए। ती सबै योद्धाहरूले पृथक-पृथक शंख बजाएर युद्धको वातावरणलाई उत्साहजनक बनाए।

श्लोक १९

स घोषो धार्तराष्ट्रणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोभ्यनुनादयन् ।।१९।।

🔹 शब्दार्थ:

• स घोषः – त्यो आवाज
• धार्तराष्ट्रणां – धृतराष्ट्रका पुत्रहरू (कौरवहरू)
• हृदयानि व्यदारयत् – मन विचलित बनायो
• नभश्च पृथिवीं चैव – आकाश र पृथ्वी दुवै
• तुमुलः अभ्यनुनादयन् – गडगडाहटपूर्ण ध्वनि गुन्जायमान भयो

🔹 व्याख्या:
यस श्लोकमा वर्णन गरिएको छ कि पाण्डव पक्षका योद्धाहरूले बजाएका शंखहरूको गर्जनले कौरवहरूका मनलाई भयले भरिदियो। युद्धभूमिमा उत्पन्न भएको तीव्र ध्वनि आकाश र पृथ्वीमा गुन्जियो। पाण्डवहरूको आत्मविश्वास र उत्साहपूर्ण शंखध्वनि कौरव पक्षका सैनिकहरूका लागि मानसिक रूपले कमजोर पार्ने कारक बन्यो।

श्लोक २०

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ।
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।।२०।।

🔹 शब्दार्थ:

• अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा – त्यसपछि व्यवस्थित भएका (सैनिकहरूलाई) हेरेर
• धार्तराष्ट्रान् – धृतराष्ट्रका पुत्रहरू (कौरवहरू)
• कपिध्वजः – कपि (हनुमान) को ध्वजा भएका अर्जुन
• प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते – युद्ध आरम्भ हुने अवस्थामा
• धनुः उद्यम्य पाण्डवः – आफ्नो धनुष उठाउँदै अर्जुन
• हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह – श्रीकृष्णलाई यसरी भने

🔹 व्याख्या:
यस श्लोकमा अर्जुनको मनोदशाको संकेत पाइन्छ। जब उनले व्यवस्थित रूपमा उभिएका कौरव सेनालाई हेरे, उनले युद्धको गम्भीरता महसुस गरे। कपिध्वज (हनुमान अंकित ध्वजा भएको अर्जुनको रथ) को उल्लेख यहाँ विशेष महत्त्वपूर्ण छ, जसले अर्जुनको पराक्रम र आत्मबललाई दर्शाउँछ। युद्ध सुरु हुनै लाग्दा अर्जुनले आफ्नो धनुष उठाए र भगवान् श्रीकृष्ण (हृषीकेश) लाई केही भन्न थाले।

निष्कर्ष

यी श्लोकहरूमा युद्धपूर्वको वातावरण, पाण्डव पक्षका योद्धाहरूको उत्साह, कौरवहरूको मनोबल गिरावट, र अर्जुनको मनोवैज्ञानिक अवस्था चित्रित गरिएको छ। आगामी श्लोकहरूमा अर्जुनको मनमा उत्पन्न भएको संशय र श्रीकृष्णको दिव्य उपदेश प्रस्तुत हुनेछ।