लोकसारथि, १२ चैत । भगवद्गीताको पहिलो अध्याय “अर्जुनविषादयोग” अर्थात् अर्जुनको मोह र सङ्कट समर्पित छ। यी श्लोकहरूमा अर्जुनले युद्धभूमिमा आफ्ना नजिकका नातेदार, गुरुहरू, साथीभाइहरूलाई देखेपछि उत्पन्न भएको मानसिक सङ्कट र भावनात्मक विचलनको वर्णन छ।

श्लोक २६: (अर्जुनले आफ्ना प्रियजनहरू देख्छन्)

तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितृनथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातृन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा ।
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।।२६।।

👉 अर्थ: अर्जुनले दुवै पक्षका सेनाहरूमा आफ्ना बुबा, हजुरबुबा, गुरुहरू, काका, भाइहरू, छोराहरू, नातिनातिना, साथीहरू, ससुरा र शुभचिन्तकहरू देखे।

🔸 व्याख्या:
महाभारतको युद्ध पारिवारिक द्वन्द्व थियो। अर्जुनले आफ्नै परिवारका सदस्यहरू दुवै पक्षमा देखेपछि उसको हृदयभरि करुणा भरियो। युद्ध जित्नु भनेको आफ्नै प्रियजनहरूको हत्या गर्नुजस्तै लाग्यो।

श्लोक २७: (अर्जुन करुणाले भरिन्छ)

तान्समीक्ष्य स कौनतेयः सर्वान्वन्धूनवस्थितान् ।
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।।२७।।

👉 अर्थ: तिनीहरूलाई यसरी युद्धका लागि तयार देखेर अर्जुन अत्यन्त करुणाले भरिन्छ र दुःखले व्याकुल हुँदै भने।

🔸 व्याख्या:
युद्ध क्षेत्रमा कठोर बन्नुपर्ने भए पनि अर्जुनलाई आफ्ना आफन्तमाथि हतियार उठाउन सकस भयो। परम करुणाले भरिएर उनको युद्ध गर्नुपर्ने उत्साह समाप्त भयो।

श्लोक २८: (अर्जुनको शरीरमा कमजोरी आउँछ)

दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।।२८।।

👉 अर्थ: हे कृष्ण! युद्धको लागि तयार भएका आफ्ना प्रियजनहरूलाई देखेर मेरो शरीर शिथिल भएको छ, मेरो मुख सुकिरहेको छ।

🔸 व्याख्या:
अर्जुन भौतिक रूपमा बलियो वीर थिए, तर आत्मीय सम्बन्धहरूमाथि उनले सोच्दा शरीर कमजोर भयो, मुख सुक्यो, मन विचलित भयो।

श्लोक २९: (अर्जुनको हातबाट गाण्डीव खस्न थाल्छ)

वृपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ।
गाण्डीवंं स्त्रंसते हस्तात् तवक्चैव परिदह्यते ।।२९।।

👉 अर्थ: मेरो सम्पूर्ण शरीर काँपिरहेको छ, रोमांचित भएको छ, हातबाट गाण्डीव धनुष खस्न थाल्यो र छालाले जलिरहेको अनुभूति गरिरहेको छु।

🔸 व्याख्या:
👉 यो “कर्मयोगी अर्जुन” को “सांसारिक मोहग्रस्त अर्जुन” मा परिवर्तन भएको अवस्था हो। युद्धमा अविचल रहनुपर्ने अर्जुन पूर्ण रूपमा विचलित भए।

श्लोक ३०: (अर्जुन मानसिक रूपमा अस्थिर बन्छ)

न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।।३०।।

👉 अर्थ: म अब उभिन पनि सक्दिनँ, मेरो मन चक्कर खाइरहेको छ। हे केशव! म केवल अशुभ संकेतहरू मात्र देखिरहेको छु।

🔸 व्याख्या:
अर्जुनले आत्मबल गुमाए। उनले केवल पराजय, विनाश, परिवारको नष्ट हुने अवस्था देख्न थाले।
👉 युद्ध सुरु हुनु अघि नै अर्जुन आत्मसमर्पण गर्न चाहन्छन्।

समग्र निष्कर्ष:

🔹 यी श्लोकहरू अर्जुनको मानसिक सङ्कट र दुविधा को चरम अवस्था दर्शाउँछन्।
🔹 अर्जुन धर्म, कर्तव्य र पारिवारिक प्रेमबीच फसेका छन्।
🔹 युद्ध एक धर्मयुद्ध हो, तर अर्जुनलाई परिवारको मोहले छोएको छ।
🔹 यहीँबाट भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनलाई उपदेश दिन सुरु गर्नुहुन्छ।

यी श्लोकहरू आजको जीवनमा सान्दर्भिक कसरी छन्?

✅ कर्तव्य र भावनाबीचको द्वन्द्व – कहिलेकाहीं जीवनमा कठिन निर्णय लिनुपर्छ।
✅ निर्णय क्षमताको कमी – मानसिक तनावले निर्णय क्षमतामा असर गर्छ।
✅ भावनात्मक स्थिरताको महत्त्व – अर्जुन जस्तै हामी पनि करुणाले भरिन्छौँ, तर श्रीकृष्णले हामीलाई यथार्थबोध गराउन सिकाउनुहुन्छ।

👉 यसै सन्दर्भमा श्रीकृष्णले गीता उपदेश दिन थाल्नुहुन्छ, जसले अर्जुनलाई धर्म र कर्तव्यबोध गराउँछ। 🙏