लोकसारथि, २२ चैत

आजको युगमा हामी एक विचलित, विखण्डित र मूल्यहीनताको दिशामा अग्रसर समाजको साक्षी बनिरहेका छौँ। सर्वत्र नैतिक पतन भइरहेको छ, चारैतिर मानिसहरू आफ्नो चरित्र, कर्तव्य र सम्बन्धप्रति बेपरवाह देखिन्छन्। अशान्ति र असन्तोषले हाम्रो मानसिकता, परिवार र समाजलाई हल्लाइरहेको छ। यस्तो जटिल परिवेशमा यदि कुनै सत्य शास्त्रले हामीलाई मार्ग देखाउन सक्छ भने त्यो हो— श्रीमद्भगवद्गीता यथारूप।

भगवद्गीता कुनै सामान्य धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन; यो त ज्ञान, नीति, अध्यात्म र कर्मको शाश्वत मार्गदर्शक हो। आजका किशोर, किशोरी, अभिभावकदेखि लिएर शिक्षित, प्रशासनिक, सामाजिक र धार्मिक क्षेत्रका अगुवासम्मले यसको गहिरो अध्ययन गरेर जीवनमा उतार्न सक्नुपर्छ। भगवद्प्राप्तिको यात्राका लागि गीता रुपी वाहनमा चढ्नुको विकल्प छैन।

यस सन्दर्भमा गीता अध्याय १ का श्लोक ३६ देखि ४० सम्म अर्जुनको मानसिक द्वन्द्व, करुणा, नैतिक चेतना र कर्तव्यबोधको अत्यन्त महत्वपूर्ण चित्रण गरिएको छ। अब श्लोक अनुसार सविस्तार व्याख्या गरौं —

श्लोक ३६

पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः।
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सवान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव !।।३६।।

नेपाली भावार्थ:
यी धृतराष्ट्रका पुत्रहरू आततायी (अपराधी) भए तापनि, तिनीहरूलाई मार्दा हामी पापमा लिप्त हुनेछौँ। त्यसैले हे माधव! हामी आफ्ना स्वजनहरू, आफन्तहरू, कुटुम्बहरूलाई मार्न योग्य छैनौं। आफ्नै परिवारका सदस्यलाई मारेर हामी कसरी सुखी हुन सक्छौं?

व्याख्या:
अर्जुन युद्धको मैदानमा उभिएर युद्धबाट विमुख हुने आधार प्रस्तुत गर्दैछन्। उनी भन्छन्— यी कुरु पक्षका सदस्यहरू आततायी भए तापनि, तिनीहरू आफ्ना स्वजन हुन्। तिनीहरूको हत्या गर्नु पाप हो। अर्जुनको यो भावले देखाउँछ कि उनले बाह्य दृष्टिले होइन, अन्तरात्माको दृष्टिकोणले सोचिरहेका छन्। आजको समाजमा पनि जब न्यायका लागि कठोर निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ, तब भावना र धर्मबीच द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ।

श्लोक ३७

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ।।३७।।

नेपाली भावार्थ:
यद्यपि यी धृतराष्ट्रपुत्रहरू लोभले अन्धा भएर कुलको विनाश गर्ने दोष र मित्रघात गर्ने पाप देख्न सक्दैनन्।

व्याख्या:
अर्जुन भन्छन्— धृतराष्ट्रपुत्रहरू (कौरवहरू) लोभले अन्धा भएका छन्, तिनीहरू धर्म, कुल र सम्बन्धको मूल्य बुझ्न सक्दैनन्। तिनीहरूले कुलको विनाशलाई गम्भीरतापूर्वक लिएका छैनन्। यो आजको युगमा पनि लागु हुन्छ— जतिखेर मानिसहरूले स्वार्थको नशामा परिवार, समाज र राष्ट्रको मूल्य टेर्दैनन्।

श्लोक ३८

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन !।।३८।।

नेपाली भावार्थ:
हे जनार्दन! जब हामी कुलविनाशको दोष स्पष्ट रूपमा देखिरहेका छौँ भने हामी कसरी पापबाट पछि हट्ने कुरा नबुझौं?

व्याख्या:
यहाँ अर्जुन आत्मग्लानीमा छन्। उनी भन्छन्— जब हामी कुलविनाशको गम्भीर परिणाम देख्छौं, तब तिनीहरूको जस्तो अधर्म हामी किन गरौं? यो चेतना नै अर्जुनको महानता हो। धर्ममा टिक्न, सजग र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्ने आत्मा नै गीता शिक्षाको सार हो।

श्लोक ३९

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत।।३९।।

नेपाली भावार्थ:
कुलको विनाश हुँदा सनातन कुलधर्महरू पनि नष्ट हुन्छन्। जब धर्म नष्ट हुन्छ, तब सारा कुलमा अधर्मको विजय हुन्छ।

व्याख्या:
अर्जुनले यहाँ गहिरो सामाजिक सत्य बोलेका छन्— जब कुल नै समाप्त हुन्छ, त्यसको धर्म, मूल्य, परम्परा, शिक्षा सबै नष्ट हुन्छ। अधर्मले जरा गाड्छ। यही कारण हो कि युद्ध जस्तो विकल्पप्रति पनि उनी अनिच्छुक छन्। आज पनि हाम्रो समाजमा परम्परा र मूल्य हराउँदै जानु, पारिवारिक विखण्डन, धार्मिक विचलन— यी सबै कुलधर्मको क्षय हो।

श्लोक ४०

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।४०।।

नेपाली भावार्थ:
हे कृष्ण! जब कुलमा अधर्मले प्रभुत्व जमाउँछ, तब कुलकी स्त्रीहरू दूषित हुन्छन्। स्त्रीहरू दूषित हुँदा वर्णसंकर सन्तान उत्पन्न हुन्छ।

व्याख्या:
अर्जुन यहाँ सामाजिक संरचना र संस्कारको रक्षा गर्ने दृष्टिकोण राखिरहेका छन्। स्त्रीहरू परिवारको मेरुदण्ड हुन्। यदि तिनीहरू असुरक्षित वा दूषित भए भने अगामी पुस्ता नै भ्रष्ट्र हुन्छ। वर्णसंकर अर्थात् धर्म र गुणबिचको मिश्रणले समाजमा असन्तुलन ल्याउँछ। आजका सन्दर्भमा यो चेतावनी अत्यन्त सान्दर्भिक छ।

निष्कर्ष

यी श्लोकहरू केवल अर्जुनको द्वन्द्व मात्र होइनन्, हामी सबैको अन्तरद्वन्द्वका प्रतिबिम्ब हुन्। युद्ध बाहिरको होस् वा भित्रको, अन्ततः विजयी त्यही हुन्छ जसले धर्म, कर्तव्य, र समर्पणलाई आत्मसात् गर्छ। गीता अध्ययनले हामीलाई केवल उत्तर मात्र होइन, दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने दृष्टि दिन्छ।

जीवनमा जहाँ अन्योल छ, त्यहाँ गीता चाहिन्छ। जहाँ विकल्पहरू अनिश्चित छन्, त्यहाँ श्रीकृष्णको उपदेश आवश्यक हुन्छ।

👉 अतः गीता अध्ययन गरौं, जीवनमा उतारौं र धर्मका पथमा अडिग रहौं।