सनातन धर्मको गहिरो सार बोकेको ग्रन्थ श्रीमद्भगवद्गीता केवल एक धार्मिक पुस्तक मात्र होइन, यो जीवनयात्राको दिशा निर्देशक मार्गदर्शन हो। अध्याय ४, जसलाई “ज्ञान-कर्म-संन्यास योग” भनिन्छ, यसमा भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्म, ज्ञान र संन्यासको गूढ समन्वय सिकाउनुहुन्छ।

विशेष गरी श्लोक १५ मा श्रीकृष्णले इतिहासका महान मुमुक्षु (मोक्ष चाहने आत्माहरू) का कर्ममय जीवनलाई उदाहरण दिँदै अर्जुनलाई स्वधर्मको मार्गमा अडिग रहन प्रेरित गर्नुहुन्छ।

आजको युवापुस्ताले जब जीवनको संघर्ष, दिशाहीनता र मानसिक दबाबको सामना गरिरहेछन्, तब गीता जस्ता शाश्वत ग्रन्थहरूले उनीहरूलाई कर्तव्य, आत्म-नियन्त्रण, र दिव्य ज्ञानको शक्तिशाली सन्देश दिन्छन्।

यस श्लोकको विस्तृत व्याख्या र आजका युवालाई दिइने सन्देशमार्फत हामी गीता दर्शनलाई केवल ग्रन्थका पानामा होइन, व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गर्दैछौं।

अब आउनुहोस् — श्लोक १५ को भाव, तात्पर्य र सन्देशलाई एक साथ हृदयंगम गरौं।

श्लोकः
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥

शब्दार्थ:

• एवं — यसरी (यस ज्ञानसहित)

• ज्ञात्वा — बुझेर

• कृतम् कर्म — कर्म गरिएको छ

• पूर्वैः अपि — पहिलेका मुमुक्षुहरूले पनि

• मुमुक्षुभिः — मोक्ष चाहने व्यक्तिहरूले

• कुरु — गर

• कर्म एव — केवल कर्म नै

• तस्मात् त्वम् — त्यसैले तिमी

• पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् — पूर्वकालमा पूर्वजहरूले जुन कर्म गरेका थिए

भावार्थ:

हे अर्जुन! तिमीले यस ज्ञानको आधारमा कर्म गर। यसै प्रकारको ज्ञानलाई बुझेर अघिल्ला मोक्षेच्छु (मोक्ष चाहने) महान् पुरुषहरूले पनि आफ्नो कर्म गरेका थिए। त्यसैले तिमी पनि पूर्वजहरूले जुन कर्म गरेका थिए, त्यही मार्गमा लाग।

कर्म त्यागेर होइन, ज्ञानयुक्त कर्म गरेर नै मोक्ष प्राप्त गर्न सकिन्छ।

व्याख्या :

यो श्लोकमा भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउँदै भन्नुहुन्छ कि, ज्ञानमार्गको समझ प्राप्त गरेपछि पनि पूराना मुनि, ऋषि र महापुरुषहरूले कर्म गर्न छाडेनन्। उनीहरू कर्म गरिरहे, तर उनीहरूको कर्म मोह वा फलको आशक्तिबाट प्रेरित थिएन। त्यसैले अर्जुन, तिमी पनि आफ्नो स्वधर्म अनुसार कर्म गर।

‘कर्मयोग’ को यही मूल सन्देश हो —
ज्ञान प्राप्त गरेर, भक्ति सहित, स्वधर्म अनुरूप कर्म गर्नु नै मोक्षतर्फको मार्ग हो। कर्मबाट भागेर होइन, त्यसलाई अर्पणभावमा रूपान्तर गरेर मुक्तिमा पुगिन्छ।

भगवान कृष्णले “पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्” (अझै पहिलेका महापुरुषहरूले जुन कर्म गरेका थिए) भनेर बताउनुभएको छ कि कर्म गर्ने पथ सबै सच्चा योगी र मुनिहरूले अंगालेको पथ हो। त्यसैले त्यसै पथमा हिँड्नु बुद्धिमानी हो।

आधुनिक सन्दर्भमा युवाहरूलाई सन्देश:

हे युवावर्ग!
आजको युगमा धेरैजसो युवा वर्ग “कर्म” सँग डराउँछन्। कतिले जीवनमा कर्तव्य छोड्छन्, कतिले मात्र नतिजा खोज्छन्। तर श्रीकृष्णले भनेझैं, फलको मोहले होइन, कर्तव्य भावले कर्म गर्नु नै साँचो आध्यात्मिक मार्ग हो।

• सफलता, सम्मान, पैसा — यी सबै कर्मको फल हुन्, तर तिमीले केवल ईमानदारीपूर्वक कर्म गर्नुपर्ने हो।

• हाम्रो प्राचीन सन्त, मुनि, योगीहरू पनि पुस्तौं-पुस्तादेखि यही ज्ञानलाई आधार मानेर कर्मरत थिए।

• तिमी पनि जीवनमा कर्मबाट नभाग, चाहे परिस्थिति जस्तोसुकै किन नहोस्।

याद गर — जब ज्ञान र कर्म एकसाथ मिल्छन्, तब जीवनमा चमत्कार हुन्छ।
कर्म र भक्ति एकसाथ हुँदा, मानसिक सन्तुलन, सफलता र मोक्ष — सबै प्राप्त हुन्छ।

निचोड:

• कर्मलाई भगवानमा अर्पण गर, फलप्रति आशक्ति नगर।

• तिमीले गरेको कर्मले नै तिमीलाई आत्मा-साक्षात्कार र परमशान्तितर्फ लैजान्छ।

• जीवनमा उद्देश्य र मार्गको स्पष्टता राखी कर्म गर — यो नै गीता सन्देश हो।

🌸राधे राधे! जय श्रीकृष्ण! 🌸