श्रीमद्भगवद्गीता केवल धार्मिक ग्रन्थ होइन, यो मानव जीवनका गूढतम प्रश्नहरूको उत्तर दिने एक सनातन संवाद हो। युगौंदेखि मानिस कर्म गरिरहेको छ — कोही धर्मको लागि, कोही स्वार्थको लागि, कोही कर्तव्यका नाममा, त कोही केवल इच्छाको पूर्तिको लागि। तर प्रश्न उठ्छ — कर्म भनेको साँच्चै के हो? र के सबै कर्म मोक्षदायक हुन्छन्?

आज हामीले व्याख्या गर्न लागेको श्रीमद्भगवद्गीता – अध्याय ४, श्लोक १६ मा भगवान श्रीकृष्णले यही जटिल प्रश्नलाई सम्बोधन गर्नु भएको छ।
उहाँ भन्नुहुन्छ कि “किं कर्म किमकर्मेति…” — अर्थात् कर्म के हो र अकर्म के हो भन्ने कुरामा त कविहरू, ज्ञानीहरू पनि मोहित छन्। यसको स्पष्ट बोध बिना जीवनमा विवेकपूर्वक कर्म गर्नु असम्भव छ।

यही कारणले, यो श्लोक केवल दार्शनिक ज्ञान होइन, व्यवहारिक जीवनको दिशानिर्देशन हो — विशेषतः युवाहरूको लागि, जो कर्म गर्ने उमेर र उर्जाको शिखरमा छन्, तर अक्सर दिशाहीन भएर कर्म गरिरहेका हुन्छन्।

आजको शिक्षित पुस्ताले पनि कर्म र अकर्मबीचको भिन्नता, कर्तव्य र आशक्ति रहितताको मूल्य र कर्मफलको दर्शन बुझ्न सकेको छैन। फलस्वरूप थुप्रै युवा मानसिक थकान, तनाव, असन्तोष र असमाधानको शिकार छन्।

यस श्लोकमा भगवान श्रीकृष्णले कर्मको स्वरूप बुझ्न आग्रह गर्नु भएको छ — किनकि यथार्थ कर्मको ज्ञान नै अशुभताबाट मुक्ति र आत्मिक उन्नति को ढोका हो।

यस भूमिकाबाट अघि बढ्दै, हामी आजको श्लोकको गहिराइमा प्रवेश गर्नेछौँ र बुझ्नेछौँ — श्रीकृष्णले कस्तो कर्मलाई “मोक्षदायक” भनेका छन्, र त्यो कसरी आजको युवापुस्ताको लागि प्रेरणादायी मार्ग बन्न सक्छ। अब आउनुहोस् — श्लोक १६ को भाव, तात्पर्य र सन्देशलाई एक साथ हृदयंगम गरौं।

श्लोकः

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

शब्दार्थ:

• किं कर्म — के हो कर्म?

• किमकर्म — के हो अ-कर्म (कर्म नहुनु)?

• कवयः अपि — विद्वान् मानिसहरू पनि

• अत्र मोहिताः — यस कुरामा मोहित (बुझ्न नसक्ने) हुन्छन्

• तत् ते प्रवक्ष्यामि — म तिमीलाई त्यो स्पष्ट रूपमा बताउनेछु

• यत् ज्ञात्वा — जसलाई बुझेर

• मोक्ष्यसे अशुभात् — तिमी अशुभ (संसारिक क्लेश, पाप, अज्ञान) बाट मुक्त हुनेछौ

भावार्थ:

हे अर्जुन! कर्म के हो? र अ-कर्म के हो? भन्ने कुरा त विद्वान् व्यक्तिहरू पनि बुझ्न नसक्ने गरी अलमलमा पर्छन्। त्यसैले म तिमीलाई कर्मको साँचो स्वरूप बताउनेछु, जसलाई बुझेर तिमी संसारिक पाप र दुःखबाट मुक्त हुनेछौ।

व्याख्या :

श्रीकृष्णले यहाँ कर्म (कृयाशीलता), अकर्म (निष्क्रियता), र वास्तविक कर्म (ज्ञानयुक्त कर्म) बीचको भेदको महत्त्व दर्शाउनु भएको छ।

आज धेरै मानिसहरू कर्म गर्नु नै धर्म हो भन्छन्, तर कस्तो कर्म?
— फलको आशक्तिबाट प्रेरित कर्म?
— लोभ र अहंकारले भरिएको कर्म?
— कि त आत्मबोध र समर्पण भावसहित गरिएको निष्काम कर्म?

भगवान यहाँ यही स्पष्ट गर्न लाग्नुहुन्छ।
कविहरू, विद्वान्हरू, ऋषिहरू समेत कहिलेकाहीँ कर्म र अकर्मको गहिरो अन्तरमा अल्मलिन्छन्।

यसकारण, अर्जुनलाई श्रीकृष्णले भन्नुभयो—
“तिमीलाई म कर्मको यथार्थ स्वरूप बताउँछु, जसलाई बुझेर तिमी अशुभ — अर्थात् दुःख, मोह, अज्ञान, भ्रम र पापबाट मुक्त हुनेछौ।”

आधुनिक सन्दर्भमा युवालाई सन्देश:

आजका युवा वर्ग ज्ञानको युगमा छ, तर दिशाविहीन कर्मको प्रवाहमा बहिरहेको देखिन्छ।
महनत गर्छन्, तर कसरी र किन? भन्ने स्पष्टता छैन।

कोही पैसा र नामको पछि दौडिरहेका छन्, कोही चाहना र अपेक्षाले थिचिएका छन्।
यस्तो कर्मले बाहिरी सफलता त दिन सक्छ, तर भित्री शान्ति दिन सक्दैन।

यस श्लोकले युवालाई सम्झाउँछ:

• कर्म केवल बाहिरी कृया होइन, त्यो आन्तरिक शुद्धता र उद्देश्य सँग जोडिएको छ।

• सबै कर्म “कर्म” हुँदैन — यदि त्यो मोह, स्वार्थ वा अहंकारबाट गरिएको हो भने, त्यो पापको बीउ बन्न सक्छ।

• तर यदि कर्म भगवद्भाव र निष्कामता सहित गरिएको छ भने, त्यो नै मोक्षमार्ग हो।

आजको युवा वर्गले साँचो कर्मको अर्थ बुझ्न आवश्यक छ — जुन ज्ञान, विवेक र समर्पणमा आधारित हुन्छ। तबमात्र कर्मले उन्नति दिन्छ, नत्र उल्झन।

निचोड :

• साँचो कर्म के हो भनेर बुझ्नु नै अध्यात्मिक यात्रा आरम्भ गर्नु हो।

• श्रीकृष्णले भन्नु भएको ‘अशुभात् मोक्ष’ भन्नाले केवल मृत्यु पछिको मुक्ति होइन, अहिलेको जीवनमा शान्ति र बोधको प्राप्ति पनि हो।

• युवा वर्गले कर्मको दर्शन बुझी कर्म गर्नु आजको आवश्यकता हो — नत्र जीवनको रथ दिशाहीन हुन्छ।

अन्त्यमा:
जसरी विद्युत् शक्तिलाई बुझ्न नजानेसम्म त्यसको सदुपयोग सम्भव छैन, त्यसरी नै कर्मको रहस्य नबुझी कर्म गर्नुले जीवनमा अशान्ति मात्र दिन्छ।

यसैले – श्रीकृष्ण मार्गदर्शक बनून्, र श्रीगीता जीवनशैली बनोस्।
🌸 जय राधाकृष्ण!   हरि बोल !    हरि शरणम् 🌸