श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय ४ (ज्ञान–कर्म–संन्यास योग) मा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मको वास्तविक स्वरूप बुझाउने प्रयत्न गर्दै हुनुहुन्छ। अघिल्लो श्लोक (४.१६) मा उनले यस प्रश्न उठाउनुभयो कि “कर्म के हो र अकर्म के हो?” — र यो यति जटिल विषय हो कि विद्वानहरू पनि भ्रमित हुन्छन्।

यसै सन्दर्भमा, श्लोक १७ मा भगवान् गीता श्रवणकर्तालाई एक महत्वपूर्ण चेतावनी दिनुहुन्छ — कि केवल कर्म मात्र होइन, विकर्म (पापकर्म) र अकर्म (बाह्य रूपमा निष्क्रिय देखिने तर आत्मिक रूपले उच्च कर्म) को पनि सम्यक् ज्ञान आवश्यक छ।

कर्मको प्रभाव, दिशा र परिणाम सधैं सतहमा देखिँदैन — त्यसैले श्रीकृष्ण भन्छन्, “गहना कर्मणो गतिः” अर्थात् कर्मको गति गहिरो र रहस्यमय छ।

यो श्लोक त्यस दिव्य ज्ञानको ढोका खोल्छ, जहाँ कर्मको नाप त केवल बाह्य क्रियाबाट होइन, अन्तर्जगत्को भाव, बुद्धि र उद्देश्यद्वारा गरिन्छ।

श्लोक १७ (मूल):

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥

शाब्दिक अनुवाद (यथारूप):

• कर्मणः अपि बोद्धव्यम् – कर्म के हो, त्यसको ज्ञान लिनु आवश्यक छ

• विकर्मणः च बोद्धव्यम् – विकर्म (कुसंस्कारजन्य वा पापजन्य कर्म) के हो, त्यो पनि जान्नुपर्ने कुरा हो

• अकर्मणः च बोद्धव्यम् – अकर्म (जुन कर्म देखिँदैन तर गहिरो अर्थमा हुन्छ) पनि बुझ्नुपर्ने विषय हो

• गहना कर्मणः गतिः – किनभने कर्मको गति (यसको फल, प्रक्रिया र परिणाम) अत्यन्त गहिरो र जटिल छ

भावार्थ (व्याख्या):

भगवान् श्रीकृष्ण यहाँ कर्मको गूढ स्वरूपमा प्रवेश गर्दै भन्नुहुन्छ—

कर्म – समाज र धर्मअनुसार गरिने कर्तव्यकार्य हो, जसले मन, वाणी र शरीरबाट गरिन्छ।
विकर्म – अधार्मिक, अनैतिक, वा शास्त्रविरुद्ध गरिएका कार्यहरू विकर्म हुन्, जसले पाप उत्पन्न गर्छ।
अकर्म – यस्तो अवस्था वा कार्य जसमा व्यक्ति कर्म गरिरहेको देखिए पनि उसको आत्मा कर्मसँग आसक्त छैन; जस्तो कि योगीले शुद्ध भावले गरिने कर्म, वा ब्रह्मज्ञानमा स्थित भएर कर्म गर्नु।

भगवान् भन्छन् – यी तीनवटै (कर्म, विकर्म र अकर्म) बुझ्न अत्यन्त जरुरी छ। किनभने कर्मको परिणाम, गति वा प्रभाव स्पष्ट देखिँदैन – यसले भविष्यमा पनि फल दिन्छ, अन्तर्मनमा असर पार्छ, र आत्मिक विकास वा पतनको मार्ग खोल्दछ।

सन्देश (आजको जीवनसँग सम्बन्ध):

आज हामी जुनसुकै कर्म गरिरहेका हुन्छौं – त्यो वास्तवमा शुद्ध कर्म हो कि विकर्म हो वा अकर्म, भन्ने गहिरो आत्मविश्लेषण आवश्यक छ। बाहिरी दृष्टिले देखिने कर्म सधैं सत्य वा पवित्र हुँदैन; नियत, भाव र ज्ञान अनुसार नै त्यसको परिणाम निर्धारण हुन्छ।

जसरी आगो बाहिरबाट सुन्दर देखिए पनि जलाउने शक्ति राख्दछ, त्यसैगरी हाम्रा कर्म पनि गहिरो प्रभाव पार्ने हुन्छन् – तसर्थ, “गहना कर्मणो गतिः” – कर्मको गति गम्भीर र रहस्यमय छ।”