श्रीमद्भगवद्गीता केवल धार्मिक ग्रन्थ होइन, यो मानव जीवनलाई सही दिशा दिने अमूल्य ज्ञानको स्रोत हो। ज्ञान–कर्म–संन्यास योगअन्तर्गत अध्याय ४ को श्लोक १८ मा भगवान् श्रीकृष्णले कर्म र अकर्मको गहिरो अन्तर बुझाउनुभएको छ। बाह्य गतिविधिको मूल्यांकन होइन, कर्म गर्दा मनको शुद्धता, आसक्तिविहीनता, र आत्मज्ञान मुख्य हो भन्ने गहिरो सन्देश यस श्लोकले दिन्छ।

आजको युवा पुस्ता तीव्र प्रतिस्पर्धा, अनिश्चितता, र सामाजिक दबाबबीच जीवनको अर्थ खोजिरहेको छ। यस्तो समयमा गीता यही भन्छ — कर्म गर, तर फलको आशामा बाँधिएर होइन; आफ्नो कर्तव्यलाई परम उद्देश्य मानेर गर।

यो सन्देश आजका युवाका लागि मार्गदर्शक हुन सक्छ — आत्मबोधमा आधारित कर्ममार्फत सच्चा सफलता र सन्तुलन प्राप्त गर्ने प्रेरणा दिन सक्छ।

यस लेखमार्फत हामी गीता श्लोक १८ को आध्यात्मिक रहस्यलाई सरल भाषामा बुझ्ने प्रयास गरेका छौं, विशेष गरी आजका युवालाई सम्बोधन गर्दै।

श्लोक १८

“कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८॥”

शाब्दिक अर्थ:

कर्मणि अकर्म यः पश्येत् — जो कर्म (कार्य गरिरहेको) मा अकर्म (कार्य नगरेको झैं) देख्छ,
अकर्मणि च कर्म यः — र जो अकर्म (कार्य नगरेकोमा) पनि कर्म (कार्य भइरहेजस्तो) देख्छ,
सः बुद्धिमान् मनुष्येषु — त्यो मानिस मानिसहरूमध्ये बुद्धिमान् हो,
सः युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् — ऊ युक्त (योगयुक्त) छ, र सम्पूर्ण कर्म गर्ने व्यक्तिलाई सूचित गर्छ।

भावार्थ (व्याख्या):

यो श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले अत्यन्त सूक्ष्म आध्यात्मिक दृष्टिकोण दिनुभएको छ। यहाँ “कर्म” र “अकर्म” लाई केवल बाह्य गतिविधिहरूको आधारमा होइन, आन्तरिक भावनाको शुद्धता र आत्मबोध को सन्दर्भमा बुझ्न भनिएको छ।

• जसले कर्म गरिरहे पनि स्वार्थबिना, आसक्तिबिना, ज्ञानपूर्वक गर्छ, उसलाई ‘अकर्म’मा कर्मरहित भनिन्छ। किनकि उसले अहंकारपूर्वक केही गरिरहेको हुँ भन्ने भाव राख्दैन।

• त्यस्तै, जो बाहिरबाट निस्क्रिय देखिन्छ (जस्तो सन्यासी), तर मनले अहंकार, इच्छा र योजनामा तल्लीन छ, ऊ ‘अकर्म’मा पनि कर्म गरिरहेछ।

सार:
कर्मभन्दा कर्म गर्ने भावना, उद्देश्य, र आत्मबोध महत्त्वपूर्ण छ।
निस्काम भावले गरिने कर्म (फलको आशाविना कर्म) नै सच्चा योग हो।
यस्तो व्यक्ति नै संसारमा साँच्चिकै “बुद्धिमान्” हो, उसैले सम्पूर्ण कर्म कर्त्तव्यपूर्वक सम्पन्न गरेको हुन्छ।

आजका युवालाई सन्देश:

१. “कर्म नै धर्म हो” भन्ने बुझ्नुहोस्, तर कर्म गर्नु अघि – किन गर्दैछु? कसको लागि गर्दैछु? भन्ने प्रश्न गर्नुहोस्।
२. आजको दुनियाँमा सफलता प्राप्त गर्न चञ्चलता, comparison, र अहंकार ले डोर्याउने प्रयास गर्छ। तर गीता भन्छ:

“फलको आशा बिना कर्म गर, त्यसले तिमीलाई स्वतन्त्र बनाउँछ।”

३. काम नगरी बस्नु नै त्याग होइन – सच्चा त्याग भनेको अहंकार, लोभ, र स्वार्थको त्याग हो।
४. तपाईं स्टुडेन्ट हुनुहुन्छ भने – पढाइ कर्म हो, तर फल (मार्क्स) मा तिमीको आसक्ति नहोस्। ज्ञान प्राप्तिको भावमा कर्म गर।
५. जुनसुकै पेसा होस् – जागिर, व्यापार, वा सेवा – जबसम्म त्यो ईमानदारी, कर्तव्य, र आत्मबोधपूर्वक गरिन्छ, त्यो ‘योग’ हो।

निष्कर्ष:

बाहिर देखिने कर्मभन्दा भित्री भावना ठूलो हो।
योगयुक्त कर्म गर्ने युवक नै बुद्धिमान् हो।
ज्ञान र कर्मको सन्तुलन नै जीवनको सच्चा मार्ग हो।

जय श्रीकृष्ण 🙏