श्रीमद्भगवद्गीताको चतुर्थ अध्याय ‘ज्ञानकर्मसंन्यास योग’ ज्ञान, कर्म, र सन्यासबीचको सम्बन्ध प्रकट गर्ने अत्यन्तै गूढ र मार्मिक अध्याय हो। यस अध्यायमा भगवान श्रीकृष्णले स्पष्ट रूपमा ज्ञानको महिमा, त्यसको प्रभाव, र त्यसले कर्ममा ल्याउने रूपान्तरणको चर्चा गर्नुभएको छ।

विशेषतः श्लोक १९ मा भगवानले यस्तो व्यक्तिको वर्णन गर्नुहुन्छ, जसले जीवनमा कर्म गर्दागर्दै पनि आत्मज्ञानको प्रभावले तिनमा कुनै आसक्ति नराखी स्वतन्त्र भावले काम गर्दछ। यस्तो ज्ञानले कर्मलाई पवित्र, निष्कलुष र मुक्तिदायी बनाउँछ। यो श्लोक सच्चा ज्ञानी को हो भन्ने कुराको परिभाषा पनि हो।

शास्त्रीय दृष्टिकोणले हेर्दा, यो श्लोक कर्मयोग र ज्ञानयोगको अद्वितीय समन्वय हो — जहाँ कर्म गर्दै पनि आत्मा निर्लिप्त रहन्छ, र जीवन मुक्तिको मार्ग खुल्छ।

श्लोक १९

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥

“जसको सबै प्रकारका कर्महरू इच्छा र कामनाबाट मुक्त छन्, र जसका सबै कर्महरू ज्ञानरूपी अग्निद्वारा दग्ध (भष्म) भइसकेका छन्, बुद्धिमानहरूले त्यस्तो व्यक्तिलाई पण्डित (सच्चा ज्ञानी) भनी सम्झन्छन्।”

व्याख्या :

यस श्लोकमा भगवान श्रीकृष्णले कर्म  र ज्ञान बीचको सम्बन्धलाई अत्यन्त गहिराइमा प्रकट गर्नुभएको छ। यहाँ उहाँले भन्नुभएको छ कि:

• जसको सम्पूर्ण कर्महरू (आरम्भहरू) इच्छा र वासना (कामना) बाट उत्पन्न भएका हुँदैनन्। यस्तो व्यक्ति कर्म त गर्छ, तर कुनै स्वार्थ, आसक्ति, वा फलको अपेक्षा बिना गर्छ।

• उसको सम्पूर्ण कर्महरू ज्ञानरूपी अग्निद्वारा जलेर समाप्त भइसकेका छन्। अर्थात्, उसले बुझिसकेको हुन्छ कि वास्तवमा “मै केही गर्नेलाई होइन, यो सबै ईश्वरप्रदत्त प्रकृतिको कार्य हो।” यस्तो ज्ञानले उसलाई कर्मको बाँधन (बंधन) बाट मुक्त गरिदिन्छ।

• यस्तो व्यक्तिलाई ज्ञानीजनहरूले (बुद्धिमानहरूले) सच्चा पण्डित (ज्ञानी) भन्छन्।

मुख्य सन्देश:

कर्म गर्दै जाँदा पनि निर्लिप्त हुनु नै सच्चा ज्ञान हो।
हाम्रो कर्म वासना र कामनाबाट प्रेरित हुन्छ भने त्यो कर्मले हामीलाई बाँध्छ। तर जब हामी ज्ञानको प्रकाशमा कर्म गर्छौं — जसमा आफूलाई कर्मको कर्ता नठान्ने, कर्मको फलको इच्छा नराख्ने, र त्यसलाई ईश्वरार्पण गर्ने भाव हुन्छ — तब त्यो कर्म “अकर्म” जस्तै हुन्छ।

ज्ञानरूपी अग्निले कर्मलाई भष्म पार्छ।
जुन व्यक्तिमा सच्चा आत्मज्ञान छ, उसको पूर्वकृत पापदोषसमेत नष्ट हुन्छ। कर्मको बन्धन हट्छ। उसले संसारमा कर्म गर्दागर्दै पनि आत्मिक शान्ति, मुक्ति, र आनन्द अनुभव गर्छ।

सच्चा पण्डित त्यो हो जसको कर्म–प्रवृत्ति वासनाहीन र ज्ञान–प्रेरित हुन्छ।
पढेलेखेको मान्छे होइन, तर जसले आफ्नो जीवनमा ज्ञानलाई व्यवहारमा उतारेको छ — त्यही पण्डित हो।

आधुनिक सन्दर्भमा सन्देश:

आजको भौतिकतावादी समाजमा हाम्रा अधिकांश कर्महरू इच्छा, प्रतिस्पर्धा, अहंकार, वा लोभ बाट प्रेरित हुन्छन्। यस्तो कर्मले थकान, अशान्ति, तनाव र निराशा बढाउँछ।

तर यदि हामीले कर्मलाई कर्तव्य को रूपमा, र सेवाभाव, समर्पण, तथा ज्ञानको दृष्टि बाट गर्न थाल्यौं भने, त्यस कर्मले हामीलाई न बाँध्छ, न थकाउँछ — बरु मुक्त बनाउँछ। यही हो कर्मयोग र ज्ञानयोगको साङ्गम — जुन श्रीकृष्णले सिकाउनुभएको छ।

निष्कर्ष:

शुद्ध हृदय, वासनारहित मन, र आत्मज्ञानमा आधारित कर्म गर्ने व्यक्तिलाई नै श्रीकृष्णले “सच्चा ज्ञानी” भन्नुभएको हो।
यस्तो व्यक्तिले जीवनलाई साक्षात् तपोभूमि बनाउँछ — जहाँ कर्म स्वयं साधना बन्छ।

जयश्रीराधाकृष्ण