देवाधिदेव महादेवलाई प्रिय सावन महिनाको पवित्रता यतिखेर चरममा पुगेको छ। विश्वभरका थुप्रै प्रख्यात मन्दिरहरूबाहेक यस्ता पनि केही पवित्र स्थलहरू छन्, जहाँ महादेव आफ्ना गणसहित साक्षात् रूपमा निवास गर्नुहुन्छ। यीमध्ये सबैभन्दा विशिष्ट स्थल हुन् — पञ्च कैलाश। यी पाँच पवित्र शृङ्खलामा अध्यात्म, रहस्य र रोमाञ्चको अनुपम संगम पाइन्छ। ती हुन्:
-
तिब्बतको कैलाश मानसरोवर
-
उत्तराखण्डको आदि कैलाश
-
हिमाचल प्रदेशको मणिमहेश कैलाश (चम्बा कैलाश)
-
किन्नौर कैलाश
-
श्रीखण्ड महादेव
मोक्ष र सौभाग्यको प्रतीक — कैलाश परिक्रमा
६,६३८ मिटरको उचाइमा रहेको कैलाश मानसरोवर शृङ्खला हिन्दू, बौद्ध र जैन धर्मका लागि अत्यन्तै पवित्र मानिन्छ। हिन्दू मान्यताअनुसार यो स्थल भगवान शिवको निवास हो, जहाँ उहाँ आफ्नो परिवारसहित विराजमान हुनुहुन्छ। कैलाशको परिक्रमा — जसलाई ‘कोरा’ भनिन्छ — मोक्ष र सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ। यसका छेउमै रहेको मानसरोवर तालको शान्तता र पवित्रताले यात्रुहरूलाई आत्मिक शान्ति प्रदान गर्दछ। हरेक वर्ष लाखौँ भक्तजनहरू भारत, नेपाल र चीनको सीमाना पार गर्दै यो कठिन यात्रा पूरा गर्छन्।
जहाँ भयो शिव–पार्वतीको विवाह – आदि कैलाश
भारतको विदेश मन्त्रालयले प्रत्येक वर्ष जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म दुई फरक मार्ग — लिपुलेक (उत्तराखण्ड) र नाथुला दर्रा (सिक्किम) — हुँदै कैलाश यात्राको आयोजना गर्छ। उत्तराखण्डको पिथौरागढ जिल्लामा ५,९४५ मिटरको उचाइमा अवस्थित आदि कैलाशलाई ‘सानो कैलाश’ पनि भनिन्छ। यो स्थल यसको प्राकृतिक सौन्दर्य र मानसरोवरसँगको समानताका कारण प्रसिद्ध छ।
किंवदन्तीअनुसार यहीँ भगवान शिव र माता पार्वतीको विवाह सम्पन्न भएको थियो। अर्को कथा अनुसार, महाभारत युद्धअघि पाण्डवहरूले यहीँ दर्शन गरेका थिए। यहाँको गौरीकुण्ड र पार्वती सरोवरमा भक्तजन पूजापाठ र ध्यानमा लीन हुने गर्छन्।
जहाँ महादेवले शरण लिए – श्रीखण्ड महादेव
हिमाचल प्रदेशको कुल्लु जिल्लामा ५,२२७ मिटर उचाइमा रहेको श्रीखण्ड महादेव शिखर पनि शिव–पार्वतीको निवासस्थल मानिन्छ। यहाँको ७५ फिट अग्लो स्वयम्भू शिवलिङ्ग प्रत्येक भक्तलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ। पौराणिक कथाअनुसार, भस्मासुरले शिवजीलाई भस्म पार्न खोज्दा महादेवले यहीं शरण लिएका थिए। पछि विष्णु भगवानले मोहिनी रूप लिएर भस्मासुरलाई विनाश गरेका थिए। यो यात्रा हिमाचलको जौन गाउँबाट सुरु हुन्छ, जुन साहसिक र चुनौतीपूर्ण मानिन्छ।
किन्नौर कैलाश – रंग बदल्ने शिवलिङ्ग
हिमाचल प्रदेशको किन्नौर जिल्लामा ६,०५० मिटरको उचाइमा रहेको किन्नौर कैलाश पनि एक अद्भुत पवित्र स्थल हो। यहाँको शिवलिङ्ग दिनमा धेरैपटक रंग बदल्ने गर्छ, जसले यसलाई अनौठो बनाएको छ। सतलज नदीको किनारमा अवस्थित यो पर्वत नजिकै पार्वती कुण्ड छ, जसलाई माता पार्वतीले निर्माण गरेको भनिन्छ। हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीहरूले यो स्थानलाई अत्यन्त पूजनीय मान्छन्।
मणिमहेश कैलाश – चम्बा कैलाश
हिमाचल प्रदेशको चम्बा जिल्लामा ५,६५३ मिटर उचाइमा रहेको मणिमहेश कैलाश अथवा ‘चम्बा कैलाश’ पनि भगवान शिवको एक पवित्र निवासस्थल हो। यहाँको मणिमहेश ताल माथि रहेको चट्टानी शिखरमा बर्फले ढाकिएको शिवलिङ्ग सधैं रहन्छ। कथा अनुसार, यहीँ शिवले घोर तपस्या गरेका थिए। यात्रापूर्व भक्तजनहरू भरमौरको भरमाणी माता मन्दिरमा दर्शन गर्छन्।
किंवदन्तीअनुसार, यो शिखरमा अहिलेसम्म कसैले सफल चढाइ गर्न सकेको छैन, किनभने यो महादेवको दिव्य निवास मानिन्छ।
कैलाश पर्वतको शिखर चढ्न निषेध
आजसम्म कैलाश पर्वतको चोटीमा कोही पनि सफलतापूर्वक चढ्न सकेको छैन। किंवदन्तीअनुसार, एक पटक एक गद्दी (स्थानीय चरवाहा) ले भेडाको बथानसहित शिखर चढ्ने प्रयास गरे तर उनीहरू सबै पत्थरमा परिणत भए। विश्वास गरिन्छ कि प्रमुख शिखरमुनिका साना शृङ्खलाहरू नै ती चरवाहा र उनका भेडाहरूको अवशेष हुन्।
अर्को किंवदन्तीमा भनिएको छ कि एक पटक एक सर्पले पनि शिखर चढ्ने प्रयास गरेको थियो, तर असफल भएर ऊ पनि पत्थरमा परिणत भयो। विश्वास गरिन्छ कि केवल भगवान प्रसन्न भएपछि मात्र भक्तहरूले कैलाश पर्वतको शिखर दर्शन गर्न सक्छन्।
मणिमहेश झीलको एक कुनामा शिवको संगमरमर मूर्ति अवस्थित छ, जसको भक्तजनहरूले पूजा गर्छन् र झीलको तीन पटक परिक्रमा गर्छन्।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.