सद्गुरु श्रीकृष्णको दिव्य वाणी – श्रीमद्भगवद्गीता – केवल एक ग्रन्थ होइन, अपितु जीवनका हरेक पाटोमा प्रकाश फैलाउने महाज्ञानको स्रोत हो।
कहिले कर्मको गूढता बुझाउँछ, कहिले ज्ञान र योगको सन्तुलन सिकाउँछ। आजको दिन, जीवनका भ्रम, संग्रह प्रवृत्ति, र फलको लोभबाट मुक्त भई कसरी निर्मल जीवन जिउन सकिन्छ भन्ने विषयमा भगवान् श्रीकृष्णको एक गहिरो सन्देशमा प्रवेश गर्दैछौं।
यो श्लोकमा प्रभुले तिनै साधकको वर्णन गर्नुहुन्छ, जो संसारमा रहेर पनि संसारमा बाँधिदैन। जसले न फलको आशा राख्दछ, न संग्रह गर्छ, केवल कर्तव्यबोधबाट कर्म गर्छ – र त्यसैले पाप वा बन्धनले उसलाई छुन्न सक्दैन।
आउनुहोस्, आजको पवित्र बिहीबार, भगवान् श्रीकृष्णको यो अमृत वाणी हृदयमा आत्मसात् गरौं – कर्मलाई योग बनाउने प्रेरणा स्वरूप।
मूल श्लोक (४.२१):
“निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥”
शब्दार्थ:
-
निराशीः — आशाहीन (फलको आशा नराख्ने)
-
यतचित्तात्मा — जसले आफ्नो चित्त र आत्मालाई संयमित गरेको छ
-
त्यक्तसर्वपरिग्रहः — सबै प्रकारका संग्रह (भौतिक वस्तुहरूको लोभ) त्यागेको
-
शारीरम् केवलम् कर्म — केवल शरीरधारणका लागि आवश्यक कर्म
-
कुर्वन् — गर्दै
-
न आप्नोति किल्बिषम् — पाप वा दोष प्राप्त गर्दैन
भावार्थ (सारांश):
जो व्यक्ति फलको आशा नगरी, मनलाई संयममा राखी, सबै वस्तुहरूको संग्रह गर्ने भावना त्यागी, केवल शरीर चलाउन आवश्यक कर्म मात्र गर्छ — उसले पाप वा बाँधिने कर्म प्राप्त गर्दैन।
विस्तृत व्याख्या:
भगवान् श्रीकृष्णले यस श्लोकमा एक आदर्श योगी वा ज्ञानीको जीवनशैली चित्रण गरेका छन्। यस्तो साधक:
-
फलको आशा राख्दैन (निराशीः):
ऊ कर्म गर्छ, तर त्यसको परिणाममा के आउँछ भन्ने आशा राख्दैन। यो निष्काम कर्म को पराकाष्ठा हो। -
चित्त र आत्मा संयमित राख्छ (यतचित्तात्मा):
उसले आफ्नो मन, बुद्धि र आत्मालाई नियन्त्रणमा राखेको हुन्छ, त्यसैले ऊ संसारका आकर्षणहरूबाट विचलित हुँदैन। -
संग्रह प्रवृत्ति त्यागेको हुन्छ (त्यक्तसर्वपरिग्रहः):
ऊ अनावश्यक धन, वस्तु वा सम्बन्धहरूमा आसक्त हुँदैन। ऊ जान्दछ कि शरीरलाई चलाउन थोरैमा पनि सन्तोष हुन सक्छ। -
केवल शरीरको निर्वाहका लागि कर्म गर्छ (शारीरं केवलं कर्म):
ऊ संसारको सेवा, धर्मपालन र शरीरको रक्षाका लागि मात्र कर्म गर्छ, न कि भोगको लागि। -
पाप वा कर्मबन्धन हुँदैन (नाप्नोति किल्बिषम्):
जब अहंकार, लोभ र फलप्राप्तिको इच्छा बिना कर्म गरिन्छ, तब त्यो कर्म शुद्ध हुन्छ, जसले कुनै बन्धन जन्माउँदैन।
आजको सन्देश:
आजको युगमा अधिकांश मानिसहरू फलको लोभमा, भविष्यको डरमा र वस्तुहरूको संग्रहमा व्यस्त छन्। तर यो श्लोकले हामीलाई सिकाउँछ:
-
जीवनमा साधनहरू होइन, साधना आवश्यक छ।
-
कर्म गर्नु अनिवार्य हो, तर फलप्राप्तिको आकांक्षा त्याग्न सकियो भने जीवन पवित्र हुन्छ।
-
मन, आत्मा र इन्द्रिय संयमले नै आत्मशुद्धि हुन्छ।
आध्यात्मिक प्रेरणा:
यदि हामी कर्मलाई भोगको होइन, योगको मार्ग बनायौं भने —
जीवन सरल, सन्तुलित र पवित्र बन्छ।
“साँचो सन्यासी त्यो हो, जसले संसारमा रहेर पनि संग्रह र आशा त्यागेको हुन्छ।”
हरि: ॐ तत्सत्। जय श्रीराधे।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.