श्रीमद्भगवद्गीता केवल एक धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, जीवनको गहिरो विज्ञान हो। विशेषगरी युवावस्थामा मानिस लक्ष्य, करियर र भविष्यका असंख्य सम्भावनाभित्र तानिँदै जिम्मेवारी र दवावबीच संघर्ष गरिरहेको हुन्छ। यस्तै अवस्थालाई सम्बोधन गर्दै गीता अध्याय ४, श्लोक २३ मा भगवान् श्रीकृष्णले कर्म गर्ने तर त्यसमा आसक्त नहुने मार्ग देखाउनुभएको छ। कर्मलाई यज्ञको रूपमा, अर्थात् समर्पण भावले गर्ने व्यक्ति असल जीवनयात्रामा अघि बढ्छ, सफलता–असफलताको बन्धनमा अड्किँदैन, र आत्मिक शान्ति पाउँछ। यही शिक्षाले आजका युवालाई कर्मयोगी जीवनतर्फ प्रेरित गर्छ।
मूल श्लोकः
गतसङ्गस्य मुक्तस्य
ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म
समग्रं प्रविलीयते ॥ ४.२३ ॥
भावार्थ (यथारूप)
जो व्यक्ति आसक्तिरहित हुन्छ, मुक्त हुन्छ, जसको चित्त ज्ञानमा स्थिर हुन्छ, र जो आफ्ना कर्मलाई यज्ञभावले (अर्थात् समर्पण भावले, परमेश्वरको लागि) गर्दछ – उसको सम्पूर्ण कर्म (कर्मफलको बन्धन) विलीन हुन्छ।
विस्तृत व्याख्या
भगवान् श्रीकृष्ण यहाँ कर्मयोगको उच्चतम अवस्था प्रकट गर्दै भन्नुहुन्छ–
-
गतसङ्गस्य (आसक्तिबाट मुक्त भएको) – जो व्यक्ति कर्ममा तल्लीन भए पनि “मेरा लागि मात्र” भन्ने मोहमा बाँधिँदैन।
-
मुक्तस्य (स्वच्छन्द, बन्धनविहीन) – जसलाई लोभ, ईर्ष्या, अहंकारले जकड्दैन।
-
ज्ञानावस्थितचेतसः (ज्ञानमा स्थिर चित्त भएको) – जसको चेतना आत्मज्ञानमा टिकेको छ, अर्थात् ऊ कर्मको साँचो स्वरूप बुझ्दछ– “म साधन मात्र हुँ, सबै कार्य परमात्माको शक्तिबाट भइरहेका छन्।”
-
यज्ञायाचरतः कर्म (यज्ञ–समर्पणको भावले गरिएको कर्म) – प्रत्येक कार्यलाई ईश्वर–अर्पण ठानेर गरिन्छ भने त्यो त्याग–कर्म हुन्छ।
त्यस्तो व्यक्ति चाहे पढाइमा होस्, व्यवसायमा होस्, सेवा वा संघर्षमै किन नहोस् – उसको कर्म बाँध्ने होइन, मुक्त पार्ने साधन बन्छ। फलतः कर्मको परिणाम उसलाई बाँध्दैन, बरु आत्म–शुद्धि गराउँछ।
युवाहरुलाई मूल सन्देश
आजको पुस्ता असंख्य सम्भावना, प्रतिस्पर्धा र चुनौतिहरूसँग बाँधिएको छ। गीता यो श्लोकमार्फत युवालाई के भन्छ भने—
-
कर्म गर, तर आसक्ति बिना – पढाइ, करियर वा सफलताको लागि मिहिनेत गर, तर परिणाममा मात्र अड्किनु हुँदैन।
-
ज्ञानमा स्थिर बन – आत्मज्ञान (स्व–पहिचान, नैतिकता, धर्म) लाई जीवनको आधार बनाऊ। यसले निर्णयलाई दृढ र सकारात्मक बनाउँछ।
-
समर्पण भाव अपनाऊ – प्रत्येक प्रयासलाई केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा होइन, समाज, राष्ट्र र परमेश्वरप्रतिको समर्पण भावले गर।
-
सफलता र असफलता दुवैलाई स्वीकार गर्न सिक – किनभने कर्म नै तेरो अधिकार हो, परिणाम त भाग्य र भगवान्को हातमा छ (गीता २.४७ अनुसार)।
यसरी, युवाले यदि आफ्नो जीवनलाई कर्म–यज्ञको रूपमा बुझेर, ईमानदार मिहिनेत र ईश्वरसमर्पणका साथ अघि बढे भने न त असफलताले निराश पार्छ, न सफलता अहंकारी बनाउँछ।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.