शृङ्खला : श्रीमद्भगवद्गीता — चेतनाको यात्रा (अध्याय ४, श्लोक २८)
लेखक : विष्णुप्रसाद भण्डारी।

भूमिका :

श्रीमद्भगवद्गीताको चौथो अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले ‘ज्ञान–कर्म–संन्यास योग’मार्फत विभिन्न प्रकारका यज्ञहरूको उल्लेख गर्नुभएको छ।
यी यज्ञहरू केवल वेद–संहितामा सीमित कर्मकाण्ड होइनन्, तर आत्म–जागरणका प्रतीक हुन्।
यो श्लोकले जीवनमा यज्ञको साँचो अर्थ — अन्तर्मनको समर्पण र साधनाको विविध रूप — प्रकट गर्दछ।

मूल श्लोक :

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४.२८ ॥

भावार्थ :

केही साधकहरू देवताहरूलाई अर्पण गरेर ‘द्रव्ययज्ञ’ गर्छन्,
केही तपस्याद्वारा आत्म–शुद्धि गर्छन् — त्यो ‘तपोयज्ञ’ हो।
कतिपय योगमार्गमा लागेका साधकहरूले प्राण–संयम र ध्यानमार्फत ‘योगयज्ञ’ गर्छन्,
र केही ज्ञानी जनहरूले आत्मज्ञान प्राप्त गर्न ‘स्वाध्याय–ज्ञानयज्ञ’ गर्छन्।
यी सबै यतिहरू दृढ व्रत, अनुशासन र निष्ठाका धनी हुन्।

विस्तृत व्याख्या :

भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ विविध यज्ञहरूको वर्णन गरेर एक महत्वपूर्ण सत्य उद्घाटन गर्नुभएको छ —
यज्ञको बाह्य स्वरूप भन्दा ठूलो यसको आन्तरिक भावना हो।

‘द्रव्ययज्ञ’ले परमार्थका लागि धन वा वस्तु अर्पण गर्न सिखाउँछ,
‘तपोयज्ञ’ले शरीर र इन्द्रिय नियन्त्रणमा ल्याउने अभ्यास सिकाउँछ,
‘योगयज्ञ’ले आत्म–संयम र ध्यानद्वारा चित्तशुद्धिको मार्ग देखाउँछ,
र ‘स्वाध्याय–ज्ञानयज्ञ’ले ज्ञानमार्फत अज्ञानरूपी अन्धकार हटाउने प्रेरणा दिन्छ।

यी सबै मार्गहरू एउटै लक्ष्यमा पुग्छन् — आत्म–परमात्म मिलनमा।
श्रीकृष्णको सन्देश स्पष्ट छ —
“यज्ञ केवल अग्निमा अर्पण गर्ने सामग्री होइन,
जीवनका प्रत्येक कर्ममा दिव्य भावना भर्नु नै साँचो यज्ञ हो।”

युवावर्गका लागि सन्देश :

आधुनिक जीवनमा पनि हरेक युवाले कुनै न कुनै यज्ञ गर्न सक्छ —
अध्ययनमा एकाग्रता राख्नु ‘स्वाध्याय–यज्ञ’ हो,
शरीर र मनलाई अनुशासित राख्नु ‘तपोयज्ञ’ हो,
असहाय र समाजको हितमा योगदान दिनु ‘द्रव्ययज्ञ’ हो,
र स्व–विकासको लागि ध्यान र आत्म–निरीक्षण गर्नु ‘योगयज्ञ’ हो।

तिमीले के गर्दैछौ भन्नेभन्दा, किन र कसरी गर्दैछौ भन्ने नै तिमीको यज्ञको स्तर निर्धारण गर्छ।

जीवन–सन्देश :

1    यज्ञको मर्म त्यागमा होइन, समर्पणमा छ।
2   जुन कर्म ईश्वर–भावनासहित गरिन्छ, त्यो नै साँचो यज्ञ हो।
3   जीवनलाई यज्ञ–भावनाले भरिदिनेले कर्मलाई पूजा, र कर्मफललाई मोक्षमा रूपान्तरण गर्छ।