‘श्रीमद्भगवद्गीता — चेतनाको यात्रा’ शृङ्खलाको अर्को कडी,
अध्याय ४ (ज्ञान–कर्म–संन्यासयोग), श्लोक ३१ को सविस्तार व्याख्या

भूमिका

जीवनका सबै कर्महरूको मूल उद्देश्य के हो ?
केवल रोटी, वस्त्र, र आश्रयका लागि श्रम गर्ने कि कर्ममार्फत आत्म–बोधतर्फ उन्मुख हुने ?
भगवान् श्रीकृष्णले यस श्लोकमा स्पष्ट बताउनुहुन्छ कि जसले यज्ञभावमा कर्म गर्छ, उसले नै साँचो शान्ति र मुक्ति प्राप्त गर्छ।
तर जो केवल इन्द्रियसुखका लागि कर्म गर्छ, ऊ निरन्तर बाँधिन पुग्छ।

मूल श्लोक (श्रीमद्भगवद्गीता ४.३१)

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥

भावार्थ (संक्षेपमा)

हे अर्जुन !
जो व्यक्तिहरू यज्ञका शेष (भगवद्–अर्पित) कर्मको अमृत सेवन गर्छन् —
अर्थात्, जो आफ्नो कर्मको फल भगवान्‌लाई अर्पण गरेर कर्तव्यपालन गर्छन् —
उनीहरू नै सनातन ब्रह्म (परम सत्य, मोक्ष) प्राप्त गर्छन्।
तर जो यज्ञविहीन छन् —
अर्थात्, जो केवल स्वार्थका लागि कर्म गर्छन् —
त्यो मानिसलाई यो संसारमै सुख छैन,
अनि परलोकमा त झन् के पाउने ?

विस्तृत व्याख्या

१. यज्ञशिष्टामृतभुजः — ‘यज्ञको अवशेष अमृत’

यहाँ “यज्ञ” शब्दले केवल अग्निमा होम गर्ने बाह्य क्रियालाई जनाउँदैन,
यो जीवनको सम्पूर्ण निष्काम कर्म–प्रणाली हो।
अर्थात्, आफ्नो कर्म भगवान्‌लाई अर्पण गरेर,
फलप्राप्तिको लोभ विना, समर्पण भावले गर्ने कर्म नै यज्ञ हो।

त्यो यज्ञपश्चात् बचेको ‘शेष अमृत’ भनेको
शुद्ध–हृदयले प्राप्त भएको आत्मसन्तोष हो —
जसको स्वाद केवल त्यही पवित्र कर्मीले चाख्न सक्छ।

२. ब्रह्म सनातनम् — ‘सनातन ब्रह्म’

जो यज्ञभावमा कर्म गर्छ, उसले क्रमशः
मन–इन्द्रिय–आत्माको संयम गर्दै
ब्रह्मज्ञानतर्फ उन्मुख हुन्छ।
त्यो नै सनातन ब्रह्म —
अविनाशी सत्य, शुद्ध चेतना, र परमशान्तिको अवस्था हो।

३. नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य — ‘यज्ञविहीनका लागि यो लोक पनि छैन’

भगवान्‌ले यहाँ अत्यन्त कठोर सत्य बोल्नुभएको छ —
जो मानिसले जीवनलाई त्याग–सेवा र अर्पणको यज्ञ नबनाई
केवल भोग र स्वार्थमा बिताउँछ,
त्यो न त इस संसारमा शान्त रहन्छ,
न त परलोकमा कुनै कल्याण पाउँछ।

कारण — भोगले तृप्ति होइन, तृष्णा बढाउँछ।
तर अर्पणले तृप्ति र मुक्ति दुवै दिन्छ।

४. आध्यात्मिक सन्देश

जीवनको प्रत्येक कर्म —
सेवा, लेखन, शिक्षा, राजनीति, वा साधना —
यदि भगवान्‌लाई अर्पित भावले गरिन्छ भने
त्यो कर्म पवित्र यज्ञ बन्छ।
त्यस्तो कर्मी संसारमा रहँदै
मुक्त आत्माको जीवन बाँच्न थाल्छ।

युवावर्गका लागि सन्देश

आजको युवापुस्तालाई
जीवन केवल भौतिक उपलब्धिमा सीमित छैन भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ।
पढाइ, पेशा, वा संघर्ष — यी सबै कर्महरू
यदि सेवा–भाव र सत्यनिष्ठासँग गरिए भने
त्यो नै आधुनिक यज्ञ हो।

“कर्मलाई भगवान्‌प्रति अर्पण गर,
र परिणामको चिन्ता नगर।”
यो मन्त्र अपनाउने युवा कहिल्यै निराश हुँदैन।

जीवन–सन्देश

निष्काम भावले गरिएको कर्म नै
जीवनको साँचो साधना हो।

यज्ञविहीन जीवन —
अर्थात् स्वार्थ, लोभ र इन्द्रियसुखमा डुबेको जीवन —
कहिल्यै शान्त हुन सक्दैन।

तर अर्पण–भावमा बिताइएको जीवन,
जहाँ प्रत्येक सास भगवान् र समाजको सेवामा समर्पित हुन्छ —
त्यो नै मोक्षको बाटो हो।

अतः — चेतनाको यात्रामा यो श्लोक हामीलाई सिकाउँछ:
“कर्म गर, तर अर्पण गरेर गर।”
त्यो अर्पणको अमृत नै आत्म–शान्ति र ब्रह्म–साक्षात्कारको मार्ग हो।