सनातन वैष्णव परम्परामा भगवान् श्रीकृष्णलाई परब्रह्म, रसस्वरूप र भक्तवत्सलका रूपमा उपासना गरिएको छ। वेद, उपनिषद्, महाभारत, श्रीमद्भागवत महापुराण तथा नारद–भक्ति सूत्रले प्रतिपादन गरेको भक्ति–मार्गको सर्वोच्च अभिव्यक्ति प्रेमभक्ति हो, जहाँ साधक र परमात्माबीचको सम्बन्ध रसका रूपमा अनुभूत हुन्छ। यही रसात्मक भक्ति दर्शनको अत्यन्त सौन्दर्यपूर्ण, भावगम्भीर र शास्त्रीय अभिव्यक्ति हो — श्री जयदेवकृत ‘गीत गोविन्द’।

१२औँ शताब्दीका महाकवि श्री जयदेवले रचना गरेको गीत गोविन्द केवल काव्य वा सङ्गीत मात्र होइन, यो श्रीमद्भागवतको रास–तत्त्वको काव्यात्मक व्याख्या, उपनिषद्को ब्रह्मानुभूतिको भक्तिरसात्मक रूपान्तरण र नारद–भक्ति सूत्रमा वर्णित पराभक्तिको सजीव प्रस्तुति हो। यस ग्रन्थमा वर्णित श्रीकृष्ण–राधाको दिव्य प्रेमलाई लौकिक दृष्टिले कामजन्य सम्झनु आध्यात्मिक अज्ञान हो; वास्तवमा यो प्रेम जीवात्मा र परमात्माबीचको मिलन–तत्त्वको सूक्ष्म संकेत हो।

श्री जयदेव स्वयं श्रीमद्भागवत परम्पराका अनुयायी थिए। गीत गोविन्द मा वर्णित प्रत्येक श्लोक, राग र ताल भक्ति, वैराग्य र तत्त्वज्ञानको त्रिवेणी हो। यही कारणले वैष्णव आचार्यहरू — श्री रामानुजाचार्य परम्परा, गौडीय वैष्णव सम्प्रदाय तथा माध्व परम्परामा समेत — गीत गोविन्द लाई भक्ति–शास्त्रको काव्यात्मक विस्तारका रूपमा स्वीकार गरिएको छ।

यहाँ प्रस्तुत जयदेव स्तोत्र गीत गोविन्द कै सारतत्त्व हो, जसमा भगवान् विष्णु/श्रीकृष्णलाई

• लक्ष्मीपति,

• भवबन्धनमोचक,

• भक्तानन्ददायक,

• असुरसंहारक,

• त्रिभुवनाधार
  र करुणासागरका रूपमा स्तुति गरिएको छ।

यो स्तोत्रको पाठ वा श्रवण केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई चित्तशुद्धि, अहंकार क्षय र प्रेमभक्तिको उदयका लागि साधन हो। भागवत पुराण ले भनेझैँ —

“भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।”

अर्थात् भगवान् तत्त्वतः केवल भक्ति द्वारामात्र चिनिन्छन्।
जयदेव स्तोत्र यही भक्ति–मार्गको सजीव, रसपूर्ण र शास्त्रसम्मत साधना हो।

गीत गोविन्द

1.

श्रितकमलाकुचमण्डल धृतकुण्डल ए।
कलितललितवनमाल जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
जो कमलजस्तै कोमल वक्षस्थल भएकी लक्ष्मीदेवीको आलिङ्गनमा विराजमान हुनुहुन्छ, कानमा कुण्डल धारण गर्नुहुन्छ र गलामा सुन्दर वनमाला शोभायमान छ — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

2.

दिनमणिमण्डलमण्डन भवखण्डन ए।
मुनिजनमानसहंस जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
जो सूर्य-मण्डलका आभूषण हुनुहुन्छ, जन्म–मरणरूपी संसारको बन्धन नष्ट गर्नुहुन्छ, र मुनिहरूको हृदय रूपी मानस-सरोवरमा हंसजस्तै विहार गर्नुहुन्छ — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

3.

कालियविषधरगंजन जनरंजन ए।
यदुकुलनलिनदिनेश जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
जो कालिय नागको विषलाई पराजित गर्ने, भक्तजनलाई आनन्द दिने र यदुवंश रूपी कमलका सूर्य हुनुहुन्छ — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

4.

मधुमुरनरकविनाशन गरुडासन ए।
सुरकुलकेलिनिदान जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
जो मधु, मुर र नरकासुरजस्ता दैत्यहरूको संहार गर्ने, गरुडमा आरूढ हुने र देवताहरूको आनन्दको कारण बन्ने हुनुहुन्छ — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

5.

अमलकमलदललोचन भवमोचन ए।
त्रिभुवनभवननिधान जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
जसका आँखा निर्मल कमलदलजस्तै छन्, जो संसारको जन्म–मरणबाट मुक्ति दिने र तीनै लोकका आधार तथा निधान हुनुहुन्छ — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

6.

जनकसुताकृतभूषण जितदूषण ए।
समरशमितदशकण्ठ जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
जो जनकनन्दिनी सीताद्वारा भूषित हुनुहुन्छ, दूषण नामक राक्षसलाई पराजित गर्ने र युद्धमा दशमुख रावणलाई समाप्त गर्ने हुनुहुन्छ — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

7.

अभिनवजलधरसुन्दर धृतमन्दर ए।
श्रीमुखचन्द्रचकोर जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
जो नवीन मेघजस्तै सुन्दर हुनुहुन्छ, मन्दराचल पर्वत धारण गर्ने र चन्द्रमाजस्तो मुख भएका, जसलाई भक्तजन चकोरझैँ निहार्छन् — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

8.

तव चरणे प्रणता वयमिति भावय ए।
कुरु कुशलं प्रणतेषु जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
हामी तपाईंका चरणमा शरणागत छौँ — यो भाव स्वीकार गर्नुहोस् र हामीलाई कल्याण प्रदान गर्नुहोस् — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।

9.

श्रीजयदेवकवेरुदितमिदं कुरुते मृदम्।
मंगलमंजुलगीतं जय जय देव हरे॥

भावार्थ (नेपाली):
श्री जयदेव कविद्वारा रचित यो मंगलमय र मधुर गीत भगवानलाई प्रसन्न गर्ने छ — हे देव, हे हरि, तपाईंको जय होस्।