Bhagavad Gita को चौथो अध्याय “दिव्य ज्ञान” अर्थात् ज्ञानयोग को अत्यन्त महत्वपूर्ण अध्याय मानिन्छ । यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले कर्म, ज्ञान, श्रद्धा तथा आत्मबोधको गहन रहस्य अर्जुनसमक्ष उद्घाटन गर्नुहुन्छ । श्लोक नं. ४२ मा भगवान् श्रीकृष्णले अज्ञान र संशयबाट उत्पन्न मानसिक बन्धनलाई ज्ञानरूपी तरबारद्वारा काटेर कर्तव्यपथमा उभिन प्रेरणा दिनुभएको छ । यो श्लोक आजको अन्योल, अस्थिरता र दिशाहीनतामा बाँचेको मानव समाजका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ ।

मूल श्लोक

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४.४२ ॥

भावार्थ

अतः तिम्रो हृदयमा रहेको अज्ञानबाट उत्पन्न संशयलाई आत्मज्ञानरूपी तरबारले काटेर योगमा स्थित होऊ र आफ्नो कर्तव्य पालनका लागि उठ, हे भारत (अर्जुन) !

विस्तृत व्याख्या

यो श्लोक सम्पूर्ण भगवद्गीताको अत्यन्त प्रेरणादायी तथा जागरणमूलक सन्देशमध्ये एक हो । यहाँ भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको माध्यमबाट सम्पूर्ण मानवजातिलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुहुन्छ कि मानिसको सबैभन्दा ठूलो शत्रु बाहिरी संसारमा होइन, उसको आफ्नै मनभित्र लुकेको अज्ञान र संशय हो । जब मानिस सत्य ज्ञानबाट टाढा हुन्छ, तब उसको मन शंका, डर, भ्रम, निर्णयहीनता र अस्थिरताले भरिन थाल्छ । यही संशयले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्यबाट विमुख बनाउँछ ।

भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ “ज्ञानासि” अर्थात् “ज्ञानरूपी तरबार” शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ । तरबारले जसरी अन्धकार चिर्छ, त्यसरी नै सत्य ज्ञानले भ्रम र संशयलाई नष्ट गर्छ । जब मनुष्य आत्मबोध, विवेक र आध्यात्मिक चेतनासँग जोडिन्छ, तब उसका जीवनका अन्योलहरू क्रमशः हट्न थाल्छन् ।

आजको आधुनिक युगमा मानिससँग सूचना धेरै छ, तर स्पष्टता कम छ । सामाजिक सञ्जाल, प्रतिस्पर्धा, तुलना, भौतिक आकर्षण र मानसिक तनावका कारण युवाहरू विशेषतः गहिरो अन्योलमा बाँचिरहेका छन् । उनीहरूलाई के गर्ने, किन गर्ने र कसरी अघि बढ्ने भन्ने विषयमै स्पष्ट दिशा पाइँदैन । यस्तो अवस्थामा यो श्लोक अत्यन्त प्रासङ्गिक देखिन्छ । भगवान् श्रीकृष्णले केवल चिन्ता गरेर होइन, सत्य ज्ञान प्राप्त गरेर उठ्न र कर्ममा लाग्न प्रेरित गर्नुहुन्छ ।

“उत्तिष्ठ भारत” अर्थात् “उठ” भन्ने शब्द यहाँ केवल शारीरिक रूपमा उठ्नु होइन; यो मानसिक, आध्यात्मिक र नैतिक जागरणको आह्वान हो । जब मानिस अज्ञान, आलस्य, भय र आत्महीनताबाट माथि उठ्छ, तब मात्र उसको जीवन सार्थक दिशातर्फ अघि बढ्छ ।

युवावर्गका लागि सन्देश

आज धेरै युवाहरू असफलताको डर, सामाजिक तुलना, भविष्यको चिन्ता र आत्मविश्वासको कमीका कारण मानसिक रूपमा कमजोर बन्दै गएका छन् । उनीहरूको मनमा निरन्तर संशय पैदा भइरहेको छ— “म सफल हुन्छु कि हुँदिन ?”, “मेरो जीवनको उद्देश्य के हो ?”, “अरूभन्दा म किन कमजोर छु ?” आदि ।

यो श्लोकले युवालाई स्पष्ट सन्देश दिन्छ—
ज्ञान, आत्मविश्वास र सही चेतनाले मात्र जीवनको अन्धकार हटाउन सकिन्छ । डर, अन्योल र संशयलाई मनभित्र पालेर बस्ने होइन; सत्य, अध्ययन, साधना र सकारात्मक कर्मद्वारा त्यसलाई काट्नुपर्छ ।

जब युवा आफ्नो वास्तविक क्षमता चिन्न थाल्छ, तब ऊ परिस्थितिको दास होइन, आफ्नै भविष्यको निर्माता बन्न सक्छ ।

जीवन–सन्देश

अज्ञानले संशय जन्माउँछ, संशयले दुर्बलता ल्याउँछ, र दुर्बलताले मानिसलाई कर्तव्यबाट टाढा बनाउँछ । त्यसैले जीवनमा सत्य ज्ञान, विवेक र आत्मचेतनाको प्रकाश अत्यावश्यक हुन्छ । मनभित्रको भ्रम हटेपछि मात्र जीवनको मार्ग स्पष्ट देखिन थाल्छ ।