लोकसारथि, संवाददाता, बुटवल । बिरुवाहरूका धेरै प्रकार हुन्छन्, र तीलाई वर्णन गर्ने तरिकाहरू पनि थुप्रै छन्। तर, कहिलेकाहीँ “सुन्दर,” “हरियालीयुक्त” वा “काँडेदार” जस्ता विशेषणहरू त प्रयोग गर्छौं, तर तपाईंले कहिल्यै बिरुवालाई “बुद्धिमान्” भनेर सम्बोधन गर्नुभएको छ?

अब भने हामी हाम्रा हरिया साथीहरूका बारेमा नयाँ कुराहरू सिक्दैछौं। तीमध्ये सबैभन्दा ठूलो खुलासा भनेको बिरुवाहरूले रासायनिक यौगिकहरूको जटिल प्रणाली प्रयोग गरेर संवाद गर्ने प्रमाण हो। यी आणविक प्रतिक्रियाहरूले बिरुवालाई आत्म-रक्षाको एउटा उपाय दिन्छन्—उदारहरणका लागि, आफ्ना पात वा डाँठ चपाइरहेका कीराहरूको सिकार गर्न शत्रुहरूलाई आकर्षित गर्ने। यी रासायनिक संकेतहरूले छेउछाउका अन्य बिरुवाहरूलाई पनि खतरा बारे सतर्क गराउन सक्छन्—जस्तो कि कुनै कीरा, परजीवी वा वातावरणीय समस्या। कतिपय अवस्थामा, बिरुवाको रासायनिक प्रतिक्रिया यस्तो विष निकाल्न सक्छ जसले आक्रमणकारीलाई तुरुन्तै निष्क्रिय बनाइदिन्छ। अझै, घाइते भएको बिरुवाले यस्तो रसायन निकाल्छ जुन वैज्ञानिकहरूले “शान्त चिच्याहट” जस्तै भनेका छन् [स्रोत: क्रुलविच]।

यति जटिल संवाद प्रणाली हुँदाहुँदै पनि, बिरुवासँग मस्तिष्क वा कुनै केन्द्रीय स्नायु प्रणाली हुँदैन जसले सूचना प्रशोधन र सम्प्रेषण गर्न सकोस्। मस्तिष्कविना बिरुवाले सोच्न सक्छ त? परम्परागत अर्थमा हैन। तपाईं कहिल्यै Ficus बिरुवालाई गणितको कक्षामा वा जागिरको अन्तर्वार्ता पर्खिरहेको देख्नुहुन्न। तर केही वैज्ञानिकहरू विश्वास गर्छन् कि बिरुवाले एउटा वैकल्पिक प्रकारको बुद्धिमत्ता प्रदर्शन गर्छन्—जसमा उनीहरूले दीर्घकालीन परिणामहरू अनुमान गर्न सक्छन्।

उदाहरणका लागि युरोपेली बारबेरी बिरुवा लिऔं। यसलाई एक प्रकारको फलफुलको झिंगा (tephritid fruit fly) बाट आक्रमण हुने गर्छ, जसले बारबेरीको फलमा अण्डा हाल्छ। अण्डा फूटेपछि, झिंगाका बिँगुनहरूले बारबेरीको बिउ खाने गर्छन्। यो कुरा बारबेरीका लागि त खराब हो नै, तर झिंगा स्वयंका लागि पनि घातक हुन्छ—किनभने बारबेरीको प्रतिक्रिया अत्यन्त परिष्कृत हुन्छ। जब परजीवीले आक्रमण गर्छ, बारबेरीले जोखिमको मूल्यांकन गर्छ र विगतका अनुभवका आधारमा निर्णय गर्छ।

जब फल बिँगुनबाट संक्रमित हुन्छ, बारबेरीको प्रतिक्रिया विभिन्न आधारहरूमा निर्भर गर्छ। यदि फलमा दुई वटा बिउ छन् भने, बिरुवा ७५ प्रतिशत सम्भावनामा त्यो फल नै त्यागिदिन्छ, जसबाट परजीवीको मृत्यु हुन्छ। यद्यपि बिरुवाले फल गुमाउँछ, त्यसबाट दोस्रो बिउ बच्न सक्छ, जसले भविष्यमा अंकुरण गरेर नयाँ बिरुवा जन्माउन सक्छ। तर, यदि फलमा एकमात्र बिउ छ भने, बिरुवा त्यो फल त्याग्दैन। वैज्ञानिकहरू विश्वास गर्छन् कि बारबेरीले बुझ्छ कि त्यो बिउ बच्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको छ र परजीवी प्राकृतिक रूपमा मर्न सक्नेछ।

संक्षेपमा, वैज्ञानिकहरूको भनाइ अनुसार, बिरुवाले आफ्नो फल चयनपूर्वक त्याग्ने वा नत्याग्ने निर्णय गरेर नोक्सानी र जोखिमको पूर्वानुमान गर्छ। यसले एउटा “वैकल्पिक बुद्धिमत्ता” को सङ्केत दिन्छ—यस्तो प्रणाली जुन मस्तिष्क विना पनि निर्णय गर्न सक्षम देखिन्छ।