सम्पादकीय
नेपालमा हिउँद सकिन नपाउँदै गर्मी मौसमको आभास भइसकेको छ। यो मौसमसँगै डढेलोको जोखिम पनि बढ्दै गएको छ। विगतका वर्षमा मार्चदेखि जुनसम्म डढेलोका घटनाहरू अत्यधिक हुने गरेका छन्। अध्ययनहरूले देखाएको छ कि नेपालमा वार्षिक औसत ३४-३५ हजार डढेलोका घटना हुने गर्छन्, जसले वनजंगल, जैविक विविधता, र मानव जीवनमा गम्भीर असर पार्ने गरेको छ।
भू–उपग्रहबाट रेकर्ड गरिएको विवरण अनुसार २०७९ सालमा मंसीर १ देखि चैत १३ गतेसम्म देशभर एक हजार १९६ स्थानमा डढेलो लागेको थियो। डढेलो लागेको जङ्गलमध्ये डिभिजन वन कार्यालय अन्तर्गत रहेका ८०८ र संरक्षित क्षेत्र अन्तर्गत रहेका ३८८ जङ्गल हुन्। सबैभन्दा बढी लमजुङ डिभिजन वन कार्यालय अन्तर्गतका ५१ वटा र सबैभन्दा कम सिन्धुपाल्चोक डिभिजन वन कार्यालय अन्तर्गत एक स्थानमा डढेलो लागेको तथ्याङ्कले देखाएको छ।
यसैगरी, संरक्षित क्षेत्रतर्फ सबैभन्दा बढी चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र सीमावर्ती क्षेत्रमा ११३ र सबैभन्दा कम रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज र मध्यवर्ती क्षेत्रमा तीन स्थानमा डढेलो लागेको थियो। प्रदेशगत रूपमा सबैभन्दा बढी बागमती प्रदेशमा २७८ स्थान र सबैभन्दा कम लुम्बिनी प्रदेशमा ४१ स्थानमा डढेलो लागेको थियो।
डढेलोका प्रमुख कारण दुई प्रकारका छन्: मानवीय र प्राकृतिक। नेपालको सन्दर्भमा अधिकांश डढेलो मानवीय कारणले हुने गरेका छन्। नियतवश वा लापरबाहीका कारण, वन क्षेत्र सफा गर्न, खेतबारीका अवशेष जलाउँदा, वा अनियन्त्रित चुरोट र बिँडी फाल्दा आगलागीका घटना भइरहेका छन्। प्राकृतिक रूपमा भने, अत्यधिक सुक्खापन, तापक्रम वृद्धिले आगो लाग्ने सम्भावना बढाउँछ।
असी प्रतिशत वन डढेलोको घटनाहरु फागुनको मध्यदेखि जेठको मध्यसम्म ४ महिनामा हुने गर्छन् । चैत र वैशाखमा मात्रै ६० प्रतिशत डढेलोको घटनाहरु हुने गर्छन् । यसकारण अहिले हामी उच्च जोखिममको समयमा छौँ ।
नेपालमा डढेलोको क्षति तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि यसको रोकथाममा विशेष ध्यान दिन जरुरी छ। क्यालिफोर्नियाजस्ता क्षेत्रहरूमा डढेलो महिनौँसम्म नियन्त्रण गर्न नसकिने अवस्था देखिन्छ, तर नेपालमा उचित रणनीति अपनाएमा क्षति न्यून गर्न सकिन्छ।
डढेलोको असर वातावरण, जीवजन्तु र मानव समुदायमा प्रत्यक्ष पर्छ। कार्बनडाइअक्साइड र ब्ल्याक कार्बन उत्सर्जनले जलवायु परिवर्तनलाई तीव्र बनाउँदै हिमाली हिउँ पग्लिने समस्या निम्त्याउँछ। यसले तापक्रम वृद्धिसँगै प्राकृतिक स्रोतसाधनको ह्रासलाई पनि बढावा दिन्छ।
डढेलो नियन्त्रणका लागि निम्न उपायहरू अवलम्बन गरिनुपर्छ:
- फायरफाइटिङ हेलिकोप्टरको व्यवस्था: प्रत्येक प्रदेश वा राष्ट्रिय स्तरमा कम्तीमा दुई फायरफाइटिङ हेलिकोप्टर आवश्यक छन्।
- पोखरी निर्माण: जंगलका विभिन्न भागमा पानी जम्मा गर्न पोखरी निर्माण गर्नुपर्छ, जसले आगलागी नियन्त्रणका लागि सहजता ल्याउनेछ।
- समुदायस्तरको तालिम: आगलागी जोखिम क्षेत्र पहिचान गरी समुदायलाई तालिम र आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराइनुपर्छ।
- चेतनामूलक कार्यक्रम: चुरोट, बिँडी, पिकनिक स्थल व्यवस्थापन, जैविक फोहोर व्यवस्थापनलगायतमा जनचेतना फैलाउनु आवश्यक छ।
- सुविधासम्पन्न वन विभाग :वन विभागलाई सबै अत्याधुनिक सुविधा उपलब्ध गराइनुपर्दछ । वन विभागले वनजंगल क्षेत्रलाई दैनिक रुपमा आफ्नो कडा निगरानीमा राख्नुपर्दछ । यस कार्यका लागि आवश्यक परेमा संख्यात्मक रुपमा पर्याप्त र गुणात्मक रुपमा अव्वल जनशक्ति परिचालन गरिनुपर्दछ ।
नेपाल सरकारले अबिलम्ब यी उपायहरू लागू नगरे डढेलोबाट हुने क्षति अझ भयावह हुनसक्छ। जलवायु परिवर्तनको असर बढ्दै गइरहेको वर्तमान समयमा सतर्कता अपनाउनु अनिवार्य छ। अब समय आएको छ कि सरकार, समुदाय, र स्थानीय निकायहरूले मिलेर डढेलो रोकथामका प्रभावकारी कदम चालून्।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.