श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो अध्यायलाई “अर्जुनविषादयोग” भनिन्छ, जसमा युद्ध सुरु हुनुभन्दा पहिले अर्जुनको मानसिक द्विविधा देखाइन्छ। प्रस्तुत श्लोकहरू यही अध्यायका प्रारम्भिक अंशहरू हुन्, जसमा धृतराष्ट्र र संजयबीचको संवाद तथा दुर्योधनको प्रतिक्रिया वर्णन गरिएको छ।

श्लोक १: धृतराष्ट्र उवाच

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ।।१।।

व्याख्या:

महाभारत युद्धको मैदान कुरुक्षेत्रलाई “धर्मक्षेत्र” (धर्मको भूमि) भनिएको छ। राजा धृतराष्ट्र जन्मजात अन्धा थिए, र उनी युद्धस्थल हेर्न असमर्थ थिए। त्यसैले, उनले आफ्नो दिव्य दृष्टि सम्पन्न मन्त्री संजयलाई सोधे –

“हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्रमा युद्धका इच्छुक (युयुत्सवः) मेरा पुत्र (कौरव) र पाण्डुपुत्रहरू भेला भएका छन्। तिनीहरूले के गरे?”

धृतराष्ट्रलाई थाहा थियो कि यो युद्ध धर्मका लागि लडिएको थियो, जसमा पाण्डवहरू न्याय पक्षमा थिए। त्यसैले, भय पनि थियो कि कतै यस धर्मक्षेत्रको प्रभावले उनका पुत्रहरू (कौरव) धर्ममा प्रवृत्त भएर युद्ध त्याग्ने त होइनन्?

श्लोक २: संजय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्याेधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमव्रवीत् ।।२।।

व्याख्या:

संजयले उत्तर दिन्छन् –

“हे राजन्! जब दुर्योधनले देख्यो कि पाण्डवहरूको सेना राम्ररी व्यूहरचनामा (रणनीतिक रूपमा) सजाइएको छ, तब उसले आफ्नो गुरु द्रोणाचार्यलाई गएर केही भन्यो।”

यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि दुर्योधनले पाण्डवहरूको शक्तिशाली सैन्य व्यवस्थापन देखेर केही चिन्ता महसुस गर्यो। त्यसैले, उसले आफ्नो गुरु (आचार्य) द्रोणाचार्यसँग परामर्श गर्न गयो।

श्लोक ३:

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ।।३।।

व्याख्या:

दुर्योधनले द्रोणाचार्यलाई सम्बोधन गर्दै भन्यो –

“हे आचार्य! तपाईँले यो पाण्डुपुत्रहरूको विशाल सेना हेर्नुहोस्, जसलाई तपाईंकै बुद्धिमान् शिष्य, द्रुपदपुत्र (धृष्टद्युम्न) ले सजीव रूपमा व्यूहबद्ध गरेका छन्।”

यो वाक्यमा दुर्योधनले द्रोणाचार्यलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा प्रभावित गर्न खोजेको देखिन्छ। द्रोणाचार्यले कुनै समय द्रुपदलाई पराजित गरेका थिए, जसका कारण द्रुपदले एक यज्ञ गरी आफ्ना छोरा धृष्टद्युम्नलाई जन्माएका थिए, जसले गुरु द्रोणाचार्यको वध गर्ने भविष्यवाणी थियो।

श्लोक ४:

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।।४।।

व्याख्या:

दुर्योधनले पाण्डव पक्षका महत्त्वपूर्ण योधाहरूको वर्णन गर्दै भन्यो –

“यस पाण्डवसेनामा धेरै शूरवीर छन्, जो युद्धमा भीम र अर्जुनसरह छन्। युयुधान (सात्यकि), विराट, र द्रुपद – यी सबै महारथी योद्धाहरू हुन्।”

यस श्लोकमा पाण्डव पक्षका केही प्रमुख योद्धाहरूको परिचय दिइएको छ। “महारथी” भन्नाले ती योद्धाहरूलाई जनाइन्छ, जो एकै समयमा हजारौं योद्धाहरूको सामना गर्न सक्षम छन्।

श्लोक ५:

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैव्यश्च नरपुंगवः ।।५।।

व्याख्या:

दुर्योधन अगाडि भन्छ –

“यस पाण्डवसेनामा धृष्टकेतु, चेकितान, वीर्यशाली काशिराज, पुरुजित, कुन्तिभोज र शैव्य – यी सबै उत्कृष्ट योद्धाहरू छन्।”

• धृष्टकेतु – चेदिराज शिशुपालका पुत्र, जसले पाण्डवहरूको पक्ष लिएका थिए।
• चेकितान – यादव राजवंशका वीर योद्धा।
• काशिराज – काशी राज्यका शक्तिशाली राजा।
• पुरुजित र कुन्तिभोज – कुन्तीका नातेदार।
• शैव्य – केकयराजका सन्तान।

यी सबै वीर योद्धाहरू थिए, जसले पाण्डव पक्षबाट युद्ध लडेका थिए।

यस शृंखलाका श्लोकहरू महाभारत युद्धको सुरुआतका महत्वपूर्ण दृश्य हुन्। धृतराष्ट्रको प्रश्नमा उनको पक्षपात झल्किन्छ, जबकि दुर्योधनको संवादमा उसको डर, चतुरता, र रणकौशल देखिन्छ।

• दुर्योधन पाण्डवहरूको सैन्यशक्ति देखेर आत्तिएको देखिन्छ।
• गुरु द्रोणाचार्यलाई प्रभाव पार्ने प्रयास गर्छ।
• पाण्डव पक्षका शक्तिशाली योद्धाहरूको वर्णन गरी युद्धको गम्भीरता दर्शाउँछ।

यी श्लोकहरू युद्धको मनोवैज्ञानिक प्रभावलाई दर्शाउने महत्वपूर्ण अंश हुन्।

क्रमशः ………